Για τιν πλανη

Αγιος Ιγνάτιος Μπριαντσανίνωφ

ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΛΑΝΗ

ΥΠ.: Δώσε μου μια πιο άκριβή και λεπτομερή περιγραφή τής πλάνης. Τί είναι πλάνη;

Αγιος Ιγνάτιος Μπριαντσανίνωφ

ΓΕΡ.: Πλάνη είναι ή φθορά της άνθρωπίνης φύσεως από τό ψευδος. Πλάνη είναι ή κατάσταση όλων ανεξαιρέτως των ανθρώπων, πού προκλήθηκε άπό τήν πτώση των προπατόρων μας. Όλοι βρισκόμαστε σε πλάνη[1]. Ή γνώση αυτής της πραγματικότητας είναι ή καλύτερη προφύλαξη άπό τήν πλάνη. Ή πιό μεγάλη πλάνη είναι νά νομίζεις οτι είσαι ελεύθερος άπό τήν πλάνη. Όλοι απατηθήκαμε. Όλοι πλανηθήκαμε. Όλοι, σε κάποιο βαθμό, είμαστε υποδουλωμένοι στο ψευδος κι έχουμε ανάγκη νά ελευθερωθούμε. Ποιος θά μας ελευθερώσει; Ή αλήθεια. Καί ή αλήθεια είναι ό Κύριος μας Ίησους Χριστός. «Έγώ είμαι ή οδός καί ή αλήθεια», βεβαίωσε[2]. «Θά γνωρίσετε τήν αλήθεια, καί ή αλήθεια θά σας ελευθερώσει»[3]. Μέ πίστη ας ταυτιστούμε μ' αυτή τήν Αλήθεια. Με τήν προσευχή ας Τήν επικαλεστούμε, καί θά μας βγάλει άπό τό βάραθρο τής πλάνης καί της δαιμονικής άπατης.

Ή κατάσταση μας είναι θλιβερή! Είναι φυλακή, άπό τήν οποία ικετεύουμε τόν Κύριο νά μας ελευθερώσει, γιά νά δοξολογούμε τό όνομα Του[4]. Είναι ή σκοτεινή γή, δπου ό εχθρός, κατατρέχοντας τή ζωή μας, μας έριξε άπό φθόνο[5]. Είναι ή ανθρώπινη σοφία'[6], ή ψευδώνυμη γνώση[7] καί τό σαρκικό φρόνημα[8] με ίά όποια δηλητηριάστηκε όλος ό κόσμος, αποστέργοντας ωστόσο την αρρώστια του καί διαλαλώντας την ανθηρή τάχα υγεία του. Είναι «σάρκα καί αίμα», τά όποια «δεν μπορούν νά πάρουν μέρος στη βασιλεία του Θεου»[9]. Είναι ό αιώνιος θάνατος, πού ανατρέπεται καί αφανίζεται άπό τόν Κύριο Ίησου• γιατί Αυτός είναι «ή ανάσταση καί ή ζωή»[10]. Σέ τέτοια κατάσταση βρισκόμαστε! Ή θεώρηση της είναι μιά ακόμη αφορμή γιά πένθος. Με δάκρυα ας κραυγάσουμε στον Κύριο Ίησου νά μας βγάλει άπό τή φυλακή, νά μας γλιτώσει άπό τους νοητούς γκρεμούς, νά μας τραβήξει άπό τό στόμα του θανάτου. «Ό Κύριος καί Θεός μας Ίησους Χριστός», λέει ό όσιος Συμεών ό Νέος Θεολόγος, «ό όποιος μένει στον Πατέρα καί ό Πατέρας σ' Αυτόν, κατέβηκε άπό κει, θέλοντας νά μας βγάλει άπό τή δουλεία καί τή φοβερότατη πλάνη μας»[11].

ΥΠ.: Αυτή τήν εξήγηση δεν τήν κατανοώ. Μου χρειάζεται μιά ανάλυση πιό απλή, πιό προσιτή στην αντίληψη μου.

ΓΕΡ.: Ώς μέσο καταστροφής του ανθρώπινου γένους χρησιμοποιήθηκε άπό τόν πεσμένο άγγελο (τόν Εωσφόρο) τό ψευδος, ή απάτη[12]. Γι' αυτό ό Κύριος ονόμασε τόν διάβολο ψεύτη καί πατέρα του ψεύδους καί άνθρωποκτόνο εξαρχής[13]. Τό ψευδός τό συνέδεσε στενά ό Χριστός μέ τήν ανθρωποκτονία• γιατί ή δεύτερη είναι οπωσδήποτε συνέπεια του πρώτου. Λέγοντας, μάλιστα, πώς ό διάβολος ήταν άνθρωποκτόνος εξαρχής, θέλει νά δείξει ότι τό ψευδός άπό την αρχή τό χρησιμοποίησε, και συνεχίζει ακατάπαυστα νά τό χρησιμοποιεί, ώς μέσο θανατώσεως καί καταστροφής των ανθρώπων.

Ή αρχή του κακού είναι ό ψευδής λονισμός. Αυτός είναι ή πηγή τής αυταπάτης καί της δαιμονικής πλάνης. Με τό ψευδος ό διάβολος προκάλεσε τόν αιώνιο θάνατο των ανθρώπων στίς ρίζες τους, στους προπάτορές τους. Οί προπάτορες απατήθηκαν, δέχτηκαν δηλαδή τό ψευδος γιά αλήθεια, δπως ομολόγησε ή Εύα: «Τό φίδι μέ απάτησε καί έφαγα»[14]. Ετσι προσβλήθηκαν άπό τή θανατηφόρα αμαρτία. Άπό τότε ή φύση μας, δηλητηριασμένη μέ τό δηλητήριο του κακου, στρέφεται σ' αυτό εκούσια καί ακούσια, άφου τό κακό παρουσιάζεται στη διεστραμμένη βούληση, τόν σκοτισμένο νου καί τήν εμπαθή καρδιά μας ώς καλό καί ευχάριστο. Εκούσια στρέφεται ή φύση μας στό κακό, επειδή μέσα μας υπάρχει ελευθερία επιλογής είτε του καλου είτε του κακου• καί ακούσια, επειδή ή ελευθερία αύτη δέν είναι αυτοτελής, καθώς ενεργεί κάτω άπό τήν αναπότρεπτη επίδραση τής αμαρτίας, πού τήν έχει φθείρει. Όλοι έτσι γεννιόμαστε, όλοι έτσι είμαστε -καί δέν είναι δυνατό νά μήν είμαστε-, γι αυτό καί όλοι ανεξαιρέτως βρισκόμαστε σε κατάσταση αυταπάτης καί δαιμονικής πλάνης. 'Απ' αυτή τή θεώρηση γιά τήν κατάσταση του άνθρωπου ώς προς τή σχέση του μέ τό καλό καί τό κακό, απορρέει ό ακόλουθος ορισμός τής πλάνης, τήν οποία εξηγεί πολύ ικανοποιητικά: Πλάνη είναι ή αποδοχή καί οικείωση άπό τόν άνθρωπο του ψεύδους ώς αλήθειας.

Στήν αρχή ή πλάνη ένεργει μέ τή μορφή των λογισμών. Μόλις οι λογισμοί τής πλάνης γίνουν δεκτοί, διαστρέφεται ή σκέψη του άνθρωπου. "Επειτα, χωρίς χρονοτριβή, ή πλάνη επιδρά στήν καρδιά καί διαστρέφει τά αισθήματα. Και άφου κυριαρχήσει στην ψυχή, δηλητηριάζει καίτό σώμα, ιό όποιο ό Πλάστης συνέδεσε αχώριστα με τήν ψυχή. Ή κατάσταση της πλάνης είναι κατάσταση ολέθρου καί θανάτου αιώνιου.

Άπό τή στιγμή της πτώσεως του ανθρώπου, ό διάβολος απέκτησε ελεύθερη καί διαρκή πρόσβαση σ' αύτόν'[15]. Αυτή ή πρόσβαση αποτελεί πιά δικαίωμα του διαβόλου. Κάτω άπό τήν εξουσία του μπήκε εκούσια ό άνθρωπος, αποστέργοντας τήν υποταγή του στον Θεό. Μά ό Θεός εξαγόρασε, λύτρωσε τόν άνθρωπο. Στόν λυτρωμένο άνθρωπο δόθηκε ελευθερία υποταγής είτε στόν Θεό είτε στόν διάβολο. Πά νά εκδηλωθεί, λοιπόν, ή ελευθερία αυτή, παραχωρήθηκε στόν διάβολο ή δυνατότητα προσβάσεως στόν άνθρωπο. Όπως είναι φυσικό, ό διάβολος μ' όλες του τίς δυνάμεις προσπαθεί νά συγκρατήσει τόν άνθρωπο στην πρότερη σχέση του μ' αυτόν ή καί νά τόν υποδουλώσει ακόμα περισσότερο. Πά τόν λόγο αυτό χρησιμοποιεί τό προηγούμενο καί παντοτινό του όπλο, τό ψευδος. Προσπαθεί νά μας πλανήσει, νά μας απατήσει, βρίσκοντας στήριγμα στή δική μας αυταπάτη, στά πάθη μας. Ενεργοποιεί αυτές τίς αρρωστημένες τάσεις. Ντύνει τίς ολέθριες απαιτήσεις τους μέ ένδυμα εύσχημο καί πασχίζει νά μας παρασύρει στην ικανοποίηση τους.

Ό πιστός στόν λόγο του Θεου άνθρωπος δεν επιτρέπει στόν εαυτό του αυτή τήν ικανοποίηση. Χαλιναγωγεί τά πάθη καί αποκρούει τίς επιθέσεις του έχθρου[16]. Εχοντας ώς χειραγωγό τό Ευαγγέλιο, απαλλάσσεται σιγά-σιγά άπό τήν αυταπάτη, περιορίζει τά πάθη καί τήν επιρροή πού άσκουν επάνω του τά πονηρά πνεύματα, βγαίνει άπό τήν κατάσταση της πλάνης και μπαίνει στον χώρο της αλήθειας καί της ελευθερίας[17], πού παρέχονται στην πληρότητα τους από τή θεία χάρη. Όποιος δέν πιστεύει στον Χριστό καί τή διδασκαλία Του, οποίος ακολουθεί τό θέλημα του καί τόν λογισμό του, χάνει καί την υπολειμματική ελευθερία του, υποτάσσεται στον εχθρό καί άπό τήν κατάσταση της αυταπάτης καταλήγει στην κατάσταση της δαιμονικής πλάνης. Ή κατάσταση αύτη είναι ποικιλόμορφη. Ή μορφή της εξαρτάται, πρώτον, άπό τό πάθος στό όποιο ό απατημένος άνθρωπος υποδουλώθηκε καί, δεύτερον, άπό τόν βαθμό της ύποδουλώσεώς του σ' αυτό. Πάντως, όλοι όσοι άπό τήν αυταπάτη έπεσαν στην πλάνη, ήρθαν σε κοινωνία με τόν διάβολο καί υποτάχθηκαν σ' αυτόν κατάντησαν ναοί καί όργανα των δαιμόνων έγιναν θύματα του αιώνιου θανάτου• είναι φυλακισμένοι ζωντανοί στον άδη.

ΥΠ: Πόσα είναι τά είδη της δαιμονικής πλάνης πού οφείλεται στην εσφαλμένη άσκηση της προσευχής;

ΓΕΡ.: Όλα τά ειδη αυτής της δαιμονικής πλάνης οφείλονται στό ότι ό εργάτης τής προσευχής δεν έχει βάλει ώς θεμέλιο της τή μετάνοια, στό Οτι δηλαδή ή μετάνοια δέν αποτελεί τήν πηγή καί τόν σκοπό τής προσευχής. «Αν ό διάβολος», λέει ό όσιος Γρηγόριος ό Σιναίτης, «δει κάποιον νά φαντάζεται μέ υπερηφάνεια ότι θά φτάσει τά υψηλά, έχοντας πόθο σατανικό καί όχι αληθινό, τότε εύκολα τόν πιάνει στά δίχτυα του σαν υπηρέτη του»[18]. Όποιος προσπαθεί νά μπει στην αίθουσα του γάμου του ΥΊου του Θεού όχι μέ τήν καθαρή καί λαμπρή φορεσιά τής μετάνοιας άλλα μέ κουρέλια, δηλαδή στην παλιά κατάσταση της άμαρτωλότητας καί της αυταπάτης, θά πεταχτεί έξω στό σκοτάδι -στη δαιμονική πλάνη[19]. «Σέ συμβουλεύω», λέει ό Σωτήρας στον καλεσμένο στό μυστικό θυσιαστήριο, «ν' αγοράσεις από μένα χρυσάφι καθαρισμένο στή φωτιά, γιά ν' αποκτήσεις πλούτη• ρουχα λευκά, γιά νά ντυθείς καί νά μήν ντρέπεσαι πού φαίνεται ή γύμνια σου• κολλύριο, γιά ν' αλείψεις τά μάτια σου καί ν' αποκτήσεις τό φως σου. Έγώ δσους αγαπώ τους διαπαιδαγωγώ μέ αυστηρότητα. Γι' αυτό δείξε ζήλο καί μετάνοια»[20], μετάνοια καί όλα όσα τήν αποτελούν: συντριμμένο πνεύμα, έμπονη επιμέλεια, καρδιακό πένθος, δάκρυα, αύτομεμψία, μνήμη του θανάτου, μνήμη της Κρίσεως του Θεού καί των αιώνιων βασάνων, αίσθηση της παρουσίας του Θεου, φόβο του Θεου. «Όσο υψηλή κι αν είναι ή ασκητική μας ζωή, καταντά νοθευμένη καί ανώφελη, αν δεν υπάρχει πόνος στην καρδιά μας», λέει ό όσιος Ιωάννης ό Σινάίτης[21]. Ή μετάνοια, τό συντριμμένο πνεύμα καί τό πένθος είναι γνωρίσματα καί αποδείξεις ορθής εξασκήσεως της προσευχής. Ή απουσία αυτών τών γνωρισμάτων δείχνει απόκλιση άπό τήν ορθή κατεύθυνση καί αυταπάτη, πού οδηγεί στην πλάνη ή τουλάχιστον στην άκαρπία..

Άπό τους εσφαλμένους τρόπους προσευχής ό πιό επικίνδυνος είναι εκείνος κατά τόν όποιο ό νους, μέ τήν ενέργεια της φαντασίας, συνθέτει εικόνες φαινομενικά παρμένες άπό τίς ιερές Γραφές άλλα στην πραγματικότητα δημιουργημένες άπό τή δική του μεταπτωτική κατάσταση, άπό τή δική του άμαρτωλότητα, άπό τή δική του αυταπάτη. Μ' αυτές τίς εικόνες κολακεύει τήν οιησή του, τήν κενοδοξία του, τήν ύψηλοφροσύνη του, τόν εγωισμό του- μ' αυτές τίς εικόνες εμπαίζει τόν εαυτό του. Είναι φανερό πώς όλα όσα δημιουργεί ή φανχαοία της πεσμένης μας φύσεως, πού διαστράφηκε με' τήν πτώση της, δεν υπάρχουν πραγματικά• είναι πλαστή ιδέα καί ψευδός, τό ιόσο οικείο καί αγαπητό στον πεσμένο άγγελο ψευδος. Ό φαντασιοκόπος, άπό τά πρώτα του βήματα στον δρόμο τής προσευχής, βγαίνει άπό την περιοχή της αλήθειας καί μπαίνει στην περιοχή του ψεύδους, δηλαδή του σατανά, στον οποίο υποτάσσεται αύτοπροαίρετα..

Ό όσιος Συμεών ό Νέος Θεολόγος περιγράφει τήν προσευχή του φαντασιοκόπου καί τους καρπούς της ώς έξης: «Όταν στέκεται σέ προσευχή καί σηκώνει στον ουρανό τά χέρια καί τά μάτια καί τόν νου του, καί ό νους του σχηματίζει θεια νοήματα καί ουράνια κάλλη, ταξιαρχίες αγγέλων καί κατοικητήρια αγίων καί, γενικά, όλα όσα άκουσε άπό τίς Γραφές, αυτά στον καιρό τής προσευχής τά συναθροίζει στον νου του καί παρακινεί τήν ψυχή του σέ θεΤο πόθο, ατενίζοντας σταθερά στον ουρανό καί μερικές φορές χύνοντας καί δάκρυα άπό τά μάτια του. Μ' αυτόν τόν τρόπο λίγο-λίγο υπερηφανεύεται ή καρδιά του καί επαίρεται, καί του φαίνεται πώς αυτά πού γίνονται είναι άπό χάρη θεική, γιά παρηγοριά του, καί εύχεται νά βρίσκεται πάντοτε σέ τέτοια εργασία. Όλα αυτά είναι σημάδια τής πλάνης, γιατί τό καλό δέν είναι καλό, όταν δέν γίνεται μέ καλό τρόπο. Αν, λοιπόν, ένας τέτοιος άνθρωπος αποσυρθεί σέ άκρα ησυχία, είναι αδύνατο νά μήν τρελαθεί• κι αν τύχει νά μήν πάθει κάτι τέτοιο, δμως είναι αδύνατο νά αποκτήσει τίς αρετές ή νά φτάσει στην απάθεια. Μ' αυτόν τόν τρόπο πλανήθηκαν καί έκεινοι πού βλέπουν φως αισθητά καί νιώθουν κάποιες εύωδίες μέ τήν όσφρηση τους καί άκουνε φωνές καί άλλα πολλά παρόμοια. Καί άλλοι άπ' αυτούς δαιμονίστηκαν καί γυρίζουν έξαλλοι άπό τόπο σέ τόπο καί άπό χώρα σέ χώρα-άλλοι πάλι δέν κατάλαβαν αυτόν πού μετασχηματίζεται σε άγγελο φωτός[22] καί πλανήθηκαν με' ιό νά τόν δεχθούν καί έμειναν στό έξης αδιόρθωτοι ως τό τέλος, χωρίς νά δέχονται καμιά συμβουλή άπό ανθρώπους. Αλλοι άπ' αυτούς παρακινήθηκαν άπό τόν διάβολο, που τους απάτησε, καί σκοτώθηκαν μόνοι τους, άλλοι δηλαδή γκρεμίστηκαν κι άλλοι κρεμάστηκαν. Καί ποιος μπορεί νά διηγηθεί όλες τις διάφορες μορφές της άπατης του διαβόλου; Πλην, άπ' όσα είπαμε, κάθε φρόνιμος άνθρωπος μπορεί νά καταλάβει ποια είναι ή ζημιά άπ' αυτόν τόν τρόπο της προσευχής. Κι αν τύχει κανείς νά μήν πάθει αυτά πού είπαμε, επειδή βρίσκεται μαζί μέ άλλους -γιατί αυτά τά παθαίνουν οι αναχωρητές πού είναι μόνοι τους-, Ομως περνά δλη του τή ζωή δίχως προκοπή»[23].

Όλοι οι άγιοι πατέρες, πού περιγράφουν τήν άσκηση της νοεράς προσευχής, μας αποτρέπουν όχι μόνο άπό τήν αύτοπροαίρετη πρόκληση φαντασιώσεων, αλλά καί άπό τή συνειδητή προσκύνηση ή άλλη συμμετοχή μας σε φαντασίες καί οράματα, πού μπορει νά μας παρουσιαστούν ξαφνικά, ανεξάρτητα άπό τή θέληση μας. Αυτό συμβαίνει προπάντων στους ήσυχαστές κατά τήν προσευχητική τους εργασία. «Ποτέ νά μήν παραδεχθείς», λέει ό όσιος Γρηγόριος ό Σιναίτης, «ό,τι κι άν δεις, αισθητό ή νοερό, εξωτερικά ή εσωτερικά, ακόμα καί οπτασία Χριστου ή τάχα αγγέλου ή μορφή αγίου, ή νά φαντάζεσαι φως... Πρόσεχε μή συγκατατεθείς καί πιστέψεις αμέσως σέ κάτι, ας είναι καί αγαθό, προτου τό εξετάσεις πολύ καί ρωτήσεις τους έμπειρους, γιά νά μή βλαφθεις. Σ' αυτό τό πράγμα νά είσαι διστακτικός, κρατώντας πάντοτε τόν νου σου χωρίς χρώμα, χωρίς μορφή, χωρίς σχήμα. Πολλές φορές κάτι πού έστειλε ό Θεός γιά δοκιμή καί ώς στεφά νι, ποΛΛούς τους έβλαψε. Γιατί ό Κύριος μας θέλει νά δοκιμάζει τό αυτεξούσιο μας, προς τά που κλίνει. Έκεινος πού είδε κάτι με τη διάνοια ή με την αίσθηση του, ακόμα κι αν προέρχεται άπό τον Θεό, και τό δεχθεί χωρίς τη γνώμη των έμπειρων, εύκολα πέφτει ή θά πέσει σέ πλάνη ώς ευπιστος. Ό αρχάριος πρέπει νά προσέχει στην καρδιακή ενέργεια, πού είναι απλανής, καί όλα τά άλλα νά μην τά παραδέχεται, ώσπου νά ειρηνεύσει άπό τά πάθη. Γιατί ό Θεός δέν αγανακτεί εναντίον του άνθρωπου πού προσέχει με ακρίβεια τόν εαυτό του, άπό τόν φόβο της πλάνης, ακόμα κι αν αυτός δέν δεχθεί ό,τι Έκεινος του έστειλε, χωρίς νά ρωτήσει καί νά ερευνήσει πολύ• μάλλον τόν επαινεί ώς σοφό»[24].

Ό άγιος Άμφιλόχιος Ικονίου (23 Νοεμβρίου), πού άπό νέος εντάχθηκε στη μοναχική πολιτεία, στά χρόνια της ωριμότητας καί των γηρατειών του αξιώθηκε νά ζήσει ήσυχαστικά στην έρημο. Κλείστηκε σέ μιά σπηλιά καί, ασκώντας τή σιωπή, έφτασε σέ μεγάλα πνευματικά μέτρα. Όταν συμπλήρωσε σαράντα χρόνια άναχωρητικής ζωής, του εμφανίστηκε νύχτα ένας άγγελος καί του είπε: "Άμφιλόχιε, πήγαινε στην πόλη (του Ικονίου) γιά νά γίνεις ποιμένας των λογικών προβάτων". Ό άγιος έμεινε αύτο-συγκεντρωμένος καί δέν έδωσε σημασία στην προσταγή του αγγέλου. Τήν άλλη νύχτα ό άγγελος εμφανίστηκε πάλι, επαναλαμβάνοντας τήν εντολή καί προσθέτοντας ότι είναι απεσταλμένος του Θεου. Ούτε καί τώρα ό Άμφιλόχιος έκανε υπακοή στον άγγελο, άπό φόβο μήπως απατηθεί άπό τόν πονηρό• γιατί θυμόταν τά λόγια του αποστόλου, ότι «κι ό ιδιος ό σατανάς μεταμφιέζεται σέ άγγελο φωτός»[25]. Όταν καί τρίτη νύχτα εμφανίστηκε ό άγγελος, επιβεβαιώνοντας τήν προέλευση του με δοξολογία του Θεού -κάιι πού δεν τό μπορούν τά πονηρά πνεύματα-, ό γέροντας δέχτηκε νά τον πάρει από τό χέρι καί νά τόν φέρει στην εκκλησία. Μόλις έφτασαν, οι πόρτες άνοιξαν μόνες τους. Ολος ό ναός έλαμπε άπό φως ουράνιο. Πολλοί άγιοι άνδρες, λευκοντυμένοι καί ολόλαμπροι, πού βρίσκονταν έκεί, χειροτόνησαν τόν Άμφιλόχιο επίσκοπο.

Δύο αντίθετες περιπτώσεις είναι αυτές των οσίων Ίσαακίου (14 Φεβρουαρίου) καί Νικήτα (31 Ιανουαρίου) των σπηλαιωτών, οι όποιοι, νέοι καθώς ήταν καί δίχως πείρα άναχωρητικής ζωής, έπαθαν φρικτή συμφορά, πιστεύοντας απερίσκεπτα στά οράματα πού τους παρουσιάστηκαν. Στόν πρώτο εμφανίστηκαν πολυάριθμοι δαίμονες μέσα σε λαμπρό φως, ό ένας με τή μορφή του Χρίστου καί οι υπόλοιποι με μορφές αγγέλων. Τόν δεύτερο τόν απάτησε ό πονηρός στην αρχή με εύωδία καί φωνή τάχα θεική, κι έπειτα με άγγελόμορφη εμφάνιση.

Οι έμπειροι καί οι πραγματικά άγιοι μοναχοί, μήν έχοντας εμπιστοσύνη στόν εαυτό τους, φυλάγονται άπό τήν πλάνη πολύ περισσότερο άπό τους αρχαρίους, καί μάλιστα εκείνους πού έχουν υπερβολικό ζήλο γιά άσκηση. Ό όσιος Γρηγόριος ό Σιναίτης με εγκάρδια αγάπη προφυλάσσει άπό τήν πλάνη τόν ήσυχαστή, γιά τόν όποιο καί έγραψε τό βιβλίο του: «Πρόσεξε τί θέλω νά γνωρίζεις με ακρίβεια γιά τήν πλάνη, ώστε νά φυλάγεσαι άπ' αυτήν, μήν τυχόν άπό άγνοια πάθεις πολύ μεγάλη βλάβη καί χάσεις τήν ψυχή σου. Τό αυτεξούσιο του άνθρωπου εύκολα κλίνει σε κοινωνία με τους δαίμονες, καί μάλιστα τό αυτεξούσιο εκείνων πού δέν έχουν πείρα, καί είναι σάν νά κυβερνιούνται άπό τους δαίμονες»[26]. Πόσο σωστό είναι τουτο! Τό αυτεξούσιο μας τείνει προς τήν πλάνη καί παρασύρεται άπό τήν πλάνη. Γιατί κάθε πλάνη κολακεύει την έπαρση μας, τή φιλοδοξία μας, τον εγωισμό μας. «Κοντά και γύρω στους αρχαρίους καί τους ιδιόρρυθμους περιφέρονται οι δαίμονες, ετοιμάζοντας παγίδες Λογισμών καί λάκκους πτώσεων καί όλεθρο διαμέσου φαντασιών. Ή πόλη τους», δηλαδή όλη ή ύπαρξη των αρχαρίων καί των ιδιορρύθμων, «βρίσκεται κάτω άπό την εξουσία τών βαρβάρων», δηλαδή τών πονηρών πνευμάτων... «Μήν παραδέχεσαι, λοιπόν, γρήγορα τά φαινόμενα άπό ελαφρότητα, αλλά νά μένεις συνετός καί έπειτα άπό πολλή δοκιμασία νά κρατάς τό καλό καί νά απορρίπτεις τό κακό[27]... Πρέπει νά γνωρίζεις πώς είναι φανερές οι ενέργειες της χάριτος, τίς όποιες ό δαίμονας, όσο κι αν μετασχηματίζεται σε άγγελο, δεν μπορεί νά σου τίς δώσει. Ούτε πραότητα δίνει ούτε επιείκεια ούτε ταπείνωση ούτε μίσος του κόσμου, ούτε παύει τίς ηδονές καί τά πάθη αυτά είναι ενέργειες της χάριτος. Οι ενέργειες του δαίμονα είναι αλαζονεία καί ύψηλοφροσύνη καί δειλία καί κάθε κακία. Άπό τίς ενέργειες, λοιπόν, μπορείς νά μάθεις αν τό φως, πού έλαμψε στην ψυχή σου, είναι άπό τόν Θεό ή άπό τόν σατανά»[28]. Όμως, τή διάκριση αύτη μπορούν νά τήν κάνουν μόνο οι προχωρημένοι μοναχοί καί σέ καμιά περίπτωση οί αρχάριοι. Ό άγιος Γρηγόριος ό Σιναίτης απευθύνεται, βέ6αια, σέ αρχάριο, αλλά αρχάριο της ήσυ-χαστικής ζωής, ό όποιος, όπως φαίνεται άπό τό Βιβλίο, καί πολλά χρόνια είχε στή μοναχική πολιτεία καί ηλικιωμένος ήταν.


ΥΠ.: Γνώρισες ποτέ κανέναν πού νά έπεσε σέ δαιμονική πλάνη άπό τήν αποδοχή φαντασιών κατά τήν άσκηση της προσευχής;

ΓΕΡ.: Γνώρισα. Κάποιος αξιωματούχος, πού ζούσε στην Πετρούπολη, καταγινόταν εντατικά στην προσευχητική άσκηση καί έφτασε εξαιτίας της σε μιαν ασυνήθιστη κατάσταση. Την άσκηση του καί τίς συνέπειές της φανέρωνε στον τότε πρωθιερέα του ναου της Αγίας Σκε'πης της Θεοτόκου, πού είναι στην Κολόμνα. Ό πρωθιερέας έπισκέφθηκε ένα μοναστήρι της επαρχίας Πετρουπόλεως καί παρακάλεσε κάποιον από τους μοναχούς νά συζητήσει με τόν αξιωματούχο. "Είναι περίεργη ή κατάσταση στην οποία έφτασε ό αξιωματούχος άπό την άσκηση της προσευχής", του είπε εύλογα προβληματισμένος ό πρωθιερέας. "Πιό εύκολα μπορεί νά εξηγηθεί άπό μοναχούς, οί όποιοι γνωρίζουν καλύτερα κάθε πλευρά καί εκδήλωση της ασκήσεως". Ό μοναχός συμφώνησε.

"Επειτα άπό μερικές μέρες ό αξιωματούχος ήρθε στό μοναστήρι. Παραβρέθηκα κι εγώ στή συζήτηση του με τόν μοναχό. "Αρχισε αμέσως νά διηγείται τά οράματα του: Όταν προσευχόταν, έβλεπε νά βγαίνει φως άπό τίς εικόνες, όσμιζόταν εύωδία, αισθανόταν στό στόμα του μεγάλη γλυκύτητα κ.λπ. Ό μοναχός, άφου τόν άκουσε, ρώτησε: "Δέν σας ήρθε ποτέ ή σκέψη να βάλετε τέρμα στή ζωή σας;". "Καί βέβαια!", απάντησε εκείνος. "Επεσα κάποτε σέ μιά πισίνα, αλλά μέ βγάλανε".

Καθώς φαίνεται, ό αξιωματούχος χρησιμοποιούσε τόν πρώτο άπό τους τρεις τρόπους προσευχής πού περιγράφει ό όσιος Συμεών ό Νέος Θεολόγος[29]. Μ' αυτόν τόν τρόπο ξεσηκώνεται ή φαντασία, ανάβει το αίμα, καί ό άνθρωπος γίνεται εξαιρετικά ικανός για μεγάλη νηστεία καί αγρυπνία. Στήν κατάσταση της αυταπάτης, τήν οποία ό αξιωματούχος επέλεξε αύτοπροαίρετα, ό διάβολος πρόσθεσε καί τή δική του ενέργεια, όπως γνωρίζουμε ότι κάνει σέ τέτοιες περιπτώσεις. "Ετσι ή ανθρώπινη αυταπάτη εξελίχθηκε σέ προφανή δαιμονική πλάνη. Μέ τά σωματικά του μάτια ό πλανεμένος έβλεπε φως. Με' τίς σωματικές αισθήσεις, επίσης, ένιωθε εύωδία και γλυκύτητα. Των αγίων, απεναντίας, οι οράσεις καί οί υπερφυσικές καταστάσεις είναι εντελώς πνευματικές, είναι «δυνάμεις αγίες», όπως λέει ό άββάς Ισαάκ[30]. Ό ασκητής δεν γίνεται ικανός γΓ αυτές πρίν του ανοίξει τά μάτια τής ψυχής ή χάρη του Θεου, οπότε ενεργοποιούνται καί οί υπόλοιπες ψυχικές του αισθήσεις, πού μέχρι τότε παρέμεναν άνενέργητες[31]. Στά οράματα τής χάριτος λαμβάνουν, βέβαια, μέρος καί οί σωματικές αισθήσεις των άγιων, άφου όμως πρώτα τό σώμα άπό τήν κατάσταση τής εμπάθειας φτάσει στην κατάσταση τής απάθειας.

Ό μοναχός, λοιπόν, συμβούλεψε τόν αξιωματούχο νά εγκαταλείψει τή μέθοδο προσευχής πού χρησιμοποιούσε, εξηγώντας του πειστικά καί τή σφαλερότητα του τρόπου με τόν όποιο προσευχόταν καί τήν κατάσταση τής πλάνης στην οποία τόν είχε οδηγήσει αυτός ό τρόπος. Εκείνος, όμως, αντέδρασε με σκαιότητα στή συμβουλή. "Πώς είναι δυνατό ν' απαρνηθώ τή φανερή χάρη;!", διαμαρτυρήθηκε. Ακούγοντας τον νά μιλάει γιά τόν εαυτό του, αυθόρμητα ένιωθα νά τόν λυπάμαι. Συνάμα μου φαινόταν κάπως αστείος, όπως, γιά παράδειγμα, όταν ρώτησε τόν μοναχό: "Όταν άπό τή μεγάλη γλυκύτητα αυξάνεται στό στόμα μου τό σάλιο, αρχίζει νά στάζει στό πάτωμα. Μήπως αυτό είναι αμαρτία;". Πράγματι: Όσοι βρίσκονται σε δαιμονική πλάνη, προκαλούν τή συμπόνια ιών άλλων, καθώς δέν ανήκουν, θαρρείς, στον εαυτό τους, άλλα μέ τόν νου καί τήν καρδιά είναι αιχμάλωτοι των πονηρών καί κατά-κριτων πνευμάτων. Είναι, όμως, καί γιά γέλια. Τους παραδίνουν στή χλεύη των ανθρώπων τά πνεύματα πού τους κυρίεψαν καί ιούς έφεραν σέ κατάσταση εξευτελιστική, απατώντας τους με τήν κενοδοξία καί την οιηση. Οι πλανεμένοι δε'ν συνειδητοποιούν ούτε τήν αιχμαλωσία τους ούτε την παραδοξότητα της συμπεριφοράς τους, δσο φανερές κι αν είναι αυτές.

Τόν χειμώνα του 1828-29 έμενα στην "Ερημο Πλόστσανσκ. Τότε ζουσε έκει ένας γέροντας πού βρισκόταν σέ πλάνη. Είχε κόψει τό χέρι του άπό τόν καρπό, γιά νά εκπληρώσει έτσι, όπως νόμιζε, τήν ευαγγελική εντολή[32]. Σ' όποιον είχε όρεξη νά τόν ακούσει, έλεγε ότι τό κομμένο του χέρι είχε γίνει άγιο λείψανο, πού τό φύλαγαν καί τό τιμούσαν μεγαλόπρεπα στη Μονή Σιμωνώφ, στη Μόσχα, καί ότι ό ίδιος άπό τήν Ερημο Πλόστσανσκ, πεντακόσια βέρσπα μακριά, αισθανόταν πότε ό ηγούμενος καί οί αδελφοί της μονής τό προσκυνούσαν. Τόν γέροντα έκεινο τόν έπιανε τρεμούλα καί στη συνέχεια άρχιζε νά χτυπιέται πολύ δυνατά. Αυτό τό φαινόμενο τό θεωρούσε καρπό της προσευχής του. Οί θεατές, ωστόσο, ιόν έβλεπαν παραμορφωμένο, άξιολύπητο καί καταγέλαστο. Τά ορφανά παιδιά, πού έμεναν στό μοναστήρι, διασκέδαζαν μαζί του καί τόν μιμούνταν κοροιδευτικά μπροστά στά μάτια του. Έκεινος τότε θύμωνε, ορμούσε καταπάνω τους, μιά στό ένα καί μιά στό άλλο, καί τραβούσε τά μαλλιά τους. Κανένας άπό τους σεβάσμιους μοναχούς της μονής δεν μπόρεσε νά πείσει τόν γέροντα ότι βρισκόταν σέ κατάσταση πλάνης, σέ ψυχική διαταραχή.

Όταν έφυγε ό αξιωματούχος, ζήτησα άπό τόν μοναχό νά μου εξηγήσει πώς σκέφτηκε νά τόν ρωτήσει γιά τήν απόπειρα αυτοκτονίας. Καί ό μοναχός αποκρίθηκε: "Όπως μέσα στό «κατά Θεόν» πένθος έρχονται στιγμές εξαιρετικής συνειδησιακής ηρεμίας, πού αποτελεί τήν παρηγοριά των πενθούντων, έτσι και μέσα στην απατηλή απόλαυση τής δαιμονικής πλάνης έρχονται στιγμές κατά τίς όποιες διακόπτεται ή ψευδαίσθηση. Τότε ό πλανεμένος γεύεται αυτό που πραγματικά είναι ή πλάνη. Φοβερές στιγμές! Ή πίκρα τους και ή συνακόλουθη απογοήτευση είναι αβάσταχτες. Άπό την κατάσταση αυτή εύκολα θά μπορούσε ό πλανεμένος νά αντιληφθεί τήν πλάνη του και νά φροντίσει γιά τή θεραπεία του. Μά αλίμονο! Ρίζα τής πλάνης είναι ή υπερηφάνεια καί καρπός της ή υπερτροφική υπερηφάνεια. Ό πλανεμένος, θεωρώντας τόν εαυτό του δοχείο τής θείας χάριτος, περιφρονεί τίς σωτήριες συμβουλές των συνανθρώπων του, όπως παρατηρεί καί ό δσιος Συμεών ό Νέος Θεολόγος[33]. Στό μεταξύ, τά συμπτώματα τής άπογνώσεως γίνονται όλο καί πιό έντονα. Τέλος, ή απόγνωση εξελίσσεται σε παραφροσύνη καί στεφανώνεται μέ τήν αυτοκτονία. Στίς αρχές του αιώνα μας άσκήτευε στην "Ερημο Σωφρόνιεφ ό μεγαλόσχημος μοναχός Θεοδόσιος, πού τόν σέβονταν τόσο οι αδελφοί όσο καί οί κοσμικοί γιά τήν αυστηρή καί υψηλή πνευματική του ζωή. Μια φορά του φάνηκε ότι αρπάχτηκε στον παράδεισο. Μετά τό δράμα, πήγε στον προεστώτα καί του τό διηγήθηκε μέ κάθε λεπτομέρεια, προσθέτοντας Οτι λυπήθηκε, επειδή στον παράδεισο είδε μόνο τόν εαυτό του καί κανέναν άλλον άπό τους αδελφούς. Στό σημείο αυτό δέν δόθηκε μεγάλη προσοχή άπό τόν προεστώτα, ό όποιος σύναξε τήν αδελφότητα, διηγήθηκε μέ πόνο ψυχής τό Οραμα του Θεοδοσίου καί σύστησε σε όλους μιά ζωή πιό ενάρετη καί θεάρεστη. Μέ τόν καιρό, Ομως, ή συμπεριφορά του μονάχου έγινε περίεργη. Τελικά, βρέθηκε κρεμασμένος μέσα στό κελί του".

Μιαν αξιοσημείωτη σχετική περίπτωση γνωρίζω κι εγώ. Με επισκέφθηκε κάποτε ένας Αγιορείτης ιερομόναχος, πού είχε έρθει στη Ρωσία για έρανο. Καθήσαμε στον προθάλαμο του κελιού μου. "Προσευχήσου γιά μένα, πάτερ", άρχισε νά μου λέει, "γιατί κοιμάμαι πολύ καί τρώγω πολύ...". Καθώς μιλούσε, αισθάνθηκα νά μέ τυλίγει μιά θερμότητα, πού έβγαινε άπό μέσα του. Του είπα, λοιπόν: Όύ'τε τρως πολύ, ούτε κοιμάσαι πολύ. Μήπως, όμως, υπάρχει μέσα σου κάτι τό ξεχωριστό;". Τόν παρακάλεσα νά περάσει στό κελί μου.

Προχωρώντας μπροστά του, γιά ν' ανοίξω την πόρτα, παρακαλούσα νοερά τόν Θεό νά χαρίσει στην πεινασμένη ψυχή μου ωφέλεια άπό τόν Αγιορείτη ιερομόναχο, αν πραγματικά ήταν γνήσιος δουλος Του, επειδή ακριβώς παρατήρησα σ' αυτόν κάτι τό ξεχωριστό. Καθήσαμε πάλι γιά νά συζητήσουμε, μέσα στό κελί μου αυτή τή φορά. "Κάνε έλεος", άρχισα νά τόν παρακαλώ, "καί δίδαξε με τήν προσευχή! Έσύ ζεις στη μοναδική μοναχική πολιτεία της γης, ανάμεσα σέ χιλιάδες μοναχούς. Σ' έκεινον τόν τόπο καί ανάμεσα σέ τόσο πλήθος μοναχών θά βρίσκονται οπωσδήποτε μεγάλοι εργάτες της προσευχής, γνώστες της μυστικής της ενέργειας καί διδάσκαλοι" της, όπως ήταν ό άγιος Γρηγόριος ό Σινάίτης, ό άγιος Γρηγόριος ό Παλαμάς καί πολλοί άλλοι φωστήρες του Αθωνα".

Ό ιερομόναχος αμέσως συμφώνησε νά μέ διδάξει. Καί, ώ, τί φρίκη! Όλος έξαψη, άρχισε νά μου δείχνει τόν τρόπο της φαντασιοκοπικής προσευχής γιά τόν όποιο μιλήσαμε παραπάνω. Μά τί φοβερή έξαψη ήταν εκείνη! Είχαν φουντώσει καί τό αίμα του καί ή φαντασία του μέσα στην αυταρέσκεια του καί τόν αύτοθαυμασμό του, μέσα στην αυταπάτη του καί τήν πλάνη του.

Άφου τόν άφησα νά εκφραστεί, άρχισα λίγο-λίγο νά εκθέτω τή διδασκαλία των αγίων πατέρων γιά τήν προσευχή, υποδεικνύοντας του σχετικά έργα άπό τή Φιλοκαλία και παρακαλώντας τον νά μου εξηγήσει αύτη τή διδασκαλία. Ό Άγιορείτης έπεσε σε τέλεια αμηχανία. Διαπίστωσα πώς είχε πλήρη άγνοια τής διδασκαλίας των πατέρων για τήν προσευχή!

Στή συνέχεια, λοιπόν, του λέω: "Πρόσεξε, γέροντα! Στό σπίτι οπού θά εγκατασταθείς, στην Πετρούπολη, νά μείνεις οπωσδήποτε στον κάτω όροφο, όχι στον πάνω". "Γιατί;", απόρησε. "Γιατί μπορεί ξαφνικά νά σέ αρπάξουν άγγελοι, γιά νά σέ μεταφέρουν άπό τήν Πετρούπολη στον "Αθωνα. 'Άν σέ μεταφέρουν, λοιπόν, άπό τόν πάνω όροφο καί, φτάνοντας στον Άθωνα, σέ αφήσουν νά πέσεις, θά σκοτωθείς. "Αν, όμως, σέ μεταφέρουν άπό τόν κάτω όροφο, τότε, πέφτοντας, μόνο θά τραυματιστείς". "Πραγματικά", αποκρίθηκε ό Αγιορείτης, "πολλές κιόλας φορές, όταν προσευχόμουνα, ζωηρή μου ερχόταν ή σκέψη ότι άγγελοι θά μέ άρπαζαν καί θά με πήγαιναν στόν Άθωνα!".

Όπως αποκαλύφθηκε, φορουσε κατάσαρκα σιδερένιες αλυσίδες, δέν κοιμόταν σχεδόν καθόλου, έτρωγε ελάχιστα καί ένιωθε τό σώμα του τόσο ζεστό, πού τόν χειμώνα δέν χρειαζόταν χοντρά ρουχα..

Στό τέλος τής συζητήσεως μας σκέφτηκα νά του φερθώ μέ τόν έξης τρόπο: 'Άρχισα νά τόν παρακαλώ νά δοκιμάσει, νηστευτής καί αγωνιστής καθώς ήταν, τή μέθοδο πού μας έχουν παραδώσει οι άγιοι πατέρες, σύμφωνα μέ τήν οποία ό νους, εντελώς απαλλαγμένος άπό κάθε ρεμβασμό, Βυθίζεται όλος μέ προσοχή στά λόγια τής προσευχής, κλείνεται καί συμμαζεύεται μέσα στά λόγια της προσευχής, όπως λέει ό όσιος Ιωάννης ό Σιναίτης[34]. Τότε καί ή καρδιά συνήθως συντρέχει τόν νου μέ τό ψυχοσωτήριο αίσθημα τής λύπης γιά τίς αμαρτίες. «Όταν ό νους προσεύχεται χωρίς περισπασμό, προσεκτικά καί επίμονα, πιέζει καί συντρίβει την καρδιά», λέει ό όσιος Μάρκος ό Ασκητής[35]. «Καί μια καρδιά γεμάτη συντριβή καί ταπείνωση, ό Θεός δεν θά τήν έξουδενώσει»[36]. "Όταν, λοιπόν, δοκιμάσεις εσύ αυτή τή μέθοδο", είπα στον Αγιορείτη, "τότε πληροφόρησε κι έμενα γιά τους εμπειρικούς καρπούς της, μια καί στή δική μου εξωστρεφή ζωή δέν ταιριάζει τέτοια προσευχητική άσκηση". Ό ιερομόναχος πρόθυμα δέχτηκε τήν πρόταση μου.

"Υστερ' άπό λίγες μέρες έρχεται καί μου λέει: "Τί μου έκανες!". "Τί;". "Νά, μόλις προσπάθησα νά προσευχηθώ με προσοχή, συγκεντρώνοντας τόν νου μου στά λόγια της προσευχής, όλα τά οράματα μου χάθηκαν καί δέν ξαναπαρουσιάστηκαν".

Σχίς επόμενες συζητήσεις μας δέν είχε πιά, όπως στην πρώτη μας συνάντηση, αυτοπεποίθηση καί παρρησία, χαρακτηριστικά των ανθρώπων πού βρίσκονται σε αυταπάτη, νομίζοντας ότι είναι άγιοι ή τουλάχιστον προχωρημένοι στην πνευματική ζωή. Ζήτησε, μάλιστα, καίτή φτωχή μου συμβουλή. Όταν του σύστησα νά μήν ξεχωρίζει εξωτερικά άπό τους υπόλοιπους μοναχούς, γιατί έτσι οδηγείται στην ύψηλοφροσύνη, έβγαλε άπό πάνω του τις αλυσίδες καί μού τις έδωσε.

Ενα μήνα αργότερα ήρθε πάλι καί μου είπε πώς ή σωματική του θερμότητα είχε υποχωρήσει, πώς ένιωθε πιά τήν ανάγκη νά φοράει ζεστά ρούχα καί πώς κοιμόταν πολύ περισσότερο. Δέν παρέλειψε, πάντως, νά επισημάνει Οτι καί πολλοί άλλοι Αγιορείτες, άπό κείνους μάλιστα πού φημίζονταν γιά τήν αγιότητα τους, χρησιμοποιούσαν τήν ίδια μέθοδο προσευχής πού χρησιμοποιούσε κι αυτός, διδάσκοντας την συνάμα καί σε' άλλους.

Είναι εντυπωσιακό! Ό όσιος Συμεών ό Νε'ος Θεολόγος, που έζησε πρίν άπό οκτώ περίπου αιώνες, έλεγε ότι με την προσεκτική προσευχή ασχολούνται πολύ λίγοι[37]. Ό Οσιος Γρηγόριος ό Σιναίτης (6 Απριλίου), πού έζησε τόν 14ο αιώνα, όταν πήγε στον Άθωνα, βρήκε τους πολυάριθμους μοναχούς του νά επιδίδονται σε σωμαπκε'ς ασκήσεις και νά προσεύχονται προφορικά ή μελωδικά, μήν έχοντας τήν παραμικρή γνώση γιά τή νοερά προσευχή. Ό όσιος Νείλος Σόρσκι (7 Απριλίου), πού έζησε άπό τά μέσα του 15ου ώς τίς αρχές του 16ου αιώνα καί πού επίσης επισκέφθηκε τόν Άθωνα, γράφει ότι στην εποχή του ό αριθμός των εργατών της προσεκτικής προσευχής ήταν εντελώς ασήμαντος[38]. Ό στάρετς Παίσιος Βελιτσκόφσκι (15 Νοεμβρίου) τό 1747 πήγε άπό τή Μολδαβία στό Άγιον Όρος, όπου πέρασε άπ' όλες σχεδόν τίς μονές καί τίς σκήτες. Συζήτησε μέ πολλούς γέροντες κοινά παραδεκτούς ώς έμπειρους καί αγιασμένους. Όταν, όμως, άρχισε νά τους ρωτά γιά ίά έργα των αγίων πατέρων πού ασχολήθηκαν μέ τή νοερά προσευχή, αποδείχθηκε πώς άγνοουσαν όχι μόνο τήν ύπαρξη τέτοιων κειμένων, αλλά καίτά ονόματα των Ιερών συγγραφέων τους. Τότε δεν είχε εκδοθεί ακόμα ή Φιλοκαλία στην ελληνική γλώσσα[39].

Ή προσεκτική προσευχή απαιτεί αυταπάρνηση, καί ελάχιστοι είναι εκείνοι πού αποφασίζουν ν' απαρνηθούν τόν εαυτό τους. Όποιος αύτοσυγκεντρώνεται μέ προσοχή, όποιος στέκεται αμήχανος μπροστά στην άμαρτωλότητά του, όποιος αποφεύγει τήν πολυλογία καί, γενικά, τόν εντυπωσιασμό καί τόν θεατρινισμό, αυτός φαίνεται περίεργος, προβληματικός καί σε όλα μειονεκτικός, σ' όσους δέν γνωρίζουν την κρυφή εργασία του. Είναι εύκολο, άραγε, νά άποδεσμευθεί κανείς άπό τή γνώμη του κόσμου; Καί πώς νά γνωρίσει ό κόσμος τόν εργάτη τής αληθινής προσευχής, άφου αγνοεί εντελώς αυτή τήν άσκηση;

Ωστόσο, σάν νά μή φτάνει αυτό, έχουμε καί τόν αύτα-πατημένο εργάτη τής προσευχής! Δεν τρώει, δέν πίνει, δε'ν κοιμάται, τόν χειμώνα ντύνεται μ' ενα ράσο μόνο, φοράει αλυσίδες, βλέπει οράματα. Όλους τους διδάσκει καί όλους τους ελέγχει με θρασύτητα καί με προπέτεια, χωρίς λογική καί χωρίς είρμό, μέσα σε μιαν εμπαθή έξαψη καί εξαιτίας αυτής τής θλιβερής, τής ολέθριας έξάψε-ως. "Αγιος καί μόνο!

Άπό τόν παλιό καιρό παρουσιάζονται στην κοινωνία των ανθρώπων κάτι τέτοιοι, πού παραπλανούν καί παρασύρουν πολλούς. «Ανέχεστε», γράφει ό απόστολος Παυλος στους χριστιανούς τής Κορίνθου, «όποιον σας καταπιέζει, όποιον σας εκμεταλλεύεται, όποιον σας εξαπατά, όποιον σας παριστάνει τόν σπουδαίο, όποιον σάς χαστουκίζει»[40]. Ό ιδιος, προσθέτει, όταν βρισκόταν στην Κόρινθο, δέν μπορούσε νά φερθεί με θρασύτητα καί σκληρότητα• ή συμπεριφορά του ήταν σφραγισμένη μέ τή σεμνότητα, «μέ τήν πραότητα καί τήν επιείκεια του Χριστού»[41].

Οι περισσότεροι άπό τους ασκητές τής Δυτικής Εκκλησίας, πού προβάλλονται ώς κορυφαίοι άγιοι άπό τήν ίδια -μετά χήν αποκοπή της άπό τήν Ανατολική Εκκλησία καί τήν εγκατάλειψη της άπό τό "Αγιο Πνεύμα-, προσεύχονταν μέ τόν τρόπο πού ανέφερα καί έβλεπαν οράματα, προφανώς ψεύτικα. Αυτοί οι δήθεν άγιοι βρίσκονταν στην πιο φρικτή δαιμονική πλάνη. Ή πλάνη αναπτύσσεται φυσικά στό έδαφος της βλασφημίας, δπως είναι ή διαστρέβλωση της δογματικής πίστεως από τους αιρετικούς. Τό βίωμα των Λατίνων ασκητών, τό αγκαλιασμένο με την πλάνη, χαρακτηριζόταν πάντοτε από την παράφορα, τόν φανατισμό, πού ήταν συνέπεια της εξαιρετικής και εμπαθούς έξάψεώς τους.

Σέ τέτοια κατάσταση βρισκόταν ό Ιγνάτιος Λογιόλα, ιδρυτής του τάγματος των Ίησουιτών μοναχών[42]. Ή φαντασία του ήταν τόσο ευέξαπτη καί ικανή, που, δπως ό ίδιος Βεβαίωνε, έφτανε μόνο νά τό ήθελε καί νά προκαλούσε έντονη αυθυποβολή, καί αμέσως παρουσιάζονταν μπροστά στά μάτια του, ανάλογα με τήν επιθυμία του, είτε ό παράδεισος είτε ή κόλαση. Ή εμφάνιση του παραδείσου καί της κολάσεως δεν γινόταν μόνο μέ τήν ενέργεια της ανθρώπινης φαντασίας, ή οποία δεν επαρκεί γι' αυτό, αλλά καί μέ τήν ενέργεια τών δαιμόνων. Αυτοί ένωναν τήν πλούσια ενέργεια τους μέ τήν ισχνή ανθρώπινη ενέργεια, προσθέτοντας ενέργεια στην ενέργεια, συμπληρώνοντας τήν ενέργεια μέ ενέργεια, μέ παραχώρηση, βέβαια, της ελεύθερης βουλήσεως του ανθρώπου, πού διάλεξε καί ακολούθησε τήν όδό του ψεύδους.

Είναι γνωστό δτι στους αληθινά αγίους του Θεου τά οράματα χαρίζονται μόνο μέ τήν ευδοκία καί τή χάρη του Θεου, όχι μέ τή θέληση καί τήν οποιαδήποτε προσωπική προσπάθεια του ανθρώπου• καί χαρίζονται απροσδόκητα, πολύ σπάνια καί σέ περιπτώσεις ιδιαίτερης ανάγκης, σύμφωνα μέ τή θαυμαστή βούληση του Θεου καί ποτέ στην τύχη[43].

Στούς πλανεμένους ή έντονη άσκηση συνυπάρχει συνήθως με' μεγάλη εμπάθεια. Ή εμπάθεια είναι ιό τίμημα χής έξάψεώς τους. Αυτό επιβεβαιώνεται τόσο άπό ιστορικές διηγήσεις οσο καί άπό πατερικές μαρτυρίες. «Έκεινος πού Βλέπει τό πνεύμα της πλάνης», λέει ό όσιος Μάξιμος ό Καυσοκαλύβης, «οργίζεται συχνά και είναι γεμάτος άπό θυμό. Καί διόλου δεν γνωρίζει την ταπείνωση μήτε τό αληθινό πένθος καί τά δάκρυα, αλλά πάντοτε καυχιέται γιά τά καλά του καί κενοδοξει καί παντοτινά βρίσκεται μέσα στά πάθη δίχως συστολή καί φόβο Θεού».

ΥΠ.: Ή σφαλερότητα αυτής της μεθόδου προσευχής καί ή σχέση της μέ τήν αυταπάτη καί τήν πλάνη είναι ξεκάθαρες. Γιά νά φυλαχθώ, μίλησε μου καί γιά τους υπόλοιπους εσφαλμένους τρόπους προσευχής, καθώς καί γιά τίς απατηλές καταστάσεις πού προκαλούν.

ΓΕΡ.: Όπως ή εσφαλμένη κατεύθυνση του νου οδηγεί στην αυταπάτη καί τήν πλάνη, έτσι ακριβώς καί ή εσφαλμένη κατεύθυνση της καρδιάς. "Ανθρωποι γεμάτοι άπό εγωισμό καί απερισκεψία επιθυμούν καί προσπαθούν νά δουν πνευματικά οράματα μέ τόν νου, χωρίς αυτός νά έχει καθαρθει άπό τά πάθη, χωρίς νά έχει ανακαινιστεί άπό τό 'Άγιο Πνεύμα. Άνθρωποι γεμάτοι άπό τόν ιδιο εγωισμό καί τήν ιδια απερισκεψία επιθυμούν καί προσπαθούν νά νιώσουν αισθήματα αγία, πνευματικά, θεια, ενώ ή καρδιά τους δέν είναι ακόμα Ικανή γιά τέτοιες απολαύσεις. Όπως ό ακάθαρτος νους, επιδιώκοντας αλλά μήν μπορώντας νά δει θεικά οράματα, εφευρίσκει άπό μόνος του οράματα, μέ τά όποια άπατα τόν εαυτό του καί τόν οδηγεί στην πλάνη, έτσι καί ή καρδιά, επιδιώκοντας νά γευθεί θεία γλυκύτητα καί άλλες θείες εμπειρίες καίμή βρίσκοντας τες, τίς εφευρίσκει άπό μόνη της, απατώντας έίσι ιόν εαυτό ιης, πλανώντας τον, καταστρέφοντας τον, οδηγώντας τον στην περιοχή του ψεύδους και φέρνοντας τον σέ κοινωνία μέ τους δαίμονες, κάτω από τήν επήρεια καί τήν εξουσία των οποίων μπαίνει.

Άπ' όλα τά αισθήματα της καρδιάς, της καρδιάς πού βρίσκεται στην κατάσταση της πτώσεως, ενα μόνο είναι δυνατό νά χρησιμοποιηθεί στην αόρατη λατρεία: τό πένθος για τά πταίσματα της, γιά τήν άμαρτωλότητά της, γιά τήν πτώση καί τήν καταστροφή της, μ' αλλά λόγια ή μετάνοια καί ή συντριβή του πνεύματος. Ή Αγία Γραφή τό επιβεβαιώνει: «Άν ήθελες θυσίες, θά Σου τίς πρόσφερα• Έσύ, όμως, δεν ευχαριστιέσαι μέ τά ολοκαυτώματα»[44]. Κάθε καρδιακό αίσθημα χωριστά καί όλα μαζί δέν είναι εύάρεστα σ' Εσένα, γιατί έχουν μολυνθεί άπό τήν αμαρτία καί παραμορφωθεί άπό τήν πτώση. «Θυσία εύάρεστη στον Θεό είναι τό συντριμμένο πνεύμα. Μιά καρδιά πού έχει συντριβεί καί ταπεινωθεί, ποτέ δέν θά τήν εξουθενώσει ό Θεός»[45].

Μέ τήν προσφορά αυτής της θυσίας -θυσίας, θά λέγαμε, αρνητικής- φυσικά παραμερίζονται όλες οι άλλες θυσίες• μπροστά στό αίσθημα της μετάνοιας υποχωρούν όλα τά αλλά αισθήματα. Γιά νά γίνουν οί θυσίες των άλλων αισθημάτων μέ τρόπο εύάρεστο στον Θεό, πρέπει πρώτα νά ξεχυθούν ή ευδοκία καί ή αγαθότητα του Θεού στή δική μας νοητή Σιών, πρέπει πρώτα νά ξαναχτιστούν τά τείχη της γκρεμισμένης νοητής μας Ιερουσαλήμ[46]. Ό Κύριος είναι δίκαιος καί πανάγιος. Μόνο δίκαιες καί καθαρές θυσίες, τίς όποιες μετά τήν ανακαίνιση της μπορεί νά κάνει ή ανθρώπινη φύση, είναι εύάρεστες στον δίκαιο καί πανάγιο Θεό. Τίς θυσίες καί τά ολοκαυτώματα τών μολυσμένων ανθρώπων Αυτός δέν τά δέχεται. "Ας φροντίσουμε, λοιπόν, νά καθαρθουμε με' τή μετάνοια. «Τότε θα εύαρεστηθεις νά δεχθείς θυσίες δίκαιες (θυσίες, δηλαδή, πού προσφέρονται σύμφωνα με τόν θείο νόμο), θυσίες πού άναφε'ρονται σ' Εσένα, θυσίες ολοκαυτωμάτων τότε θά ανεβάσουν στο θυσιαστήριο Σου μοσχάρια»[47], δηλαδή αισθήματα αναγεννημένα άνθρωπου ανακαινισμένου από τό Άγιο Πνευμα..

Ή πρώτη εντολή πού δόθηκε άπό τόν Σωτήρα του κόσμου σ' όλη άνεξαίρετα τήν ανθρωπότητα ειναι ή εντολή της μετάνοιας: «"Αρχισε ό Ίησους νά κηρύσσει καί νά λέει: "Μετανοείτε, γιατί έφτασε ή βασιλεία των ουρανών"»[48]. Αυτή ή εντολή περιέχει καί συνενώνει όλες τίς υπόλοιπες εντολές. Στούς ανθρώπους εκείνους πού δέν κατανοούσαν τή σημασία καί τή δύναμη της μετάνοιας, ό Σωτήρας έλεγε συχνά: «Πηγαίνετε νά μάθετε τί σημαίνει, έλεος θέλω καί όχι θυσία"»[49]. Σημαίνει ότι ό Κύριος, επειδή σπλαχνίστηκε τους πεσμένους καί χαμένους ανθρώπους, χάρισε σ' όλους τή μετάνοια ώς μοναδικό μέσο σωτηρίας- γιατί όλοι βρίσκονταν στην πτώση καί στον χαμό. Δέν επιθυμεί καί δέν τους ζητάει θυσίες, γιά τίς όποιες δέν είναι ικανοί, αλλά θέλει νά σπλαχνιστουν τόν ίδιο τους τόν εαυτό, νά παραδεχθούν τή συμφορά τους καί νά λυτρωθούν άπ' αυτήν με τή μετάνοια.

Στά παραπάνω λόγια Του ό Κύριος πρόσθεσε καίτουτα τά φοβερά: «Δέν ήρθα νά καλέσω σε μετάνοια τους δικαίους αλλά τους αμαρτωλούς»[49]. Ποιοι ονομάστηκαν δίκαιοι; Έκείνοι. οί δυστυχισμένοι, οι τυφλοί αμαρτωλοί, πού, απατημένοι άπό τήν οίηση, δέν βρίσκουν τή μετάνοια ουσιαστικά αναγκαία γιά τόν εαυτό τους καί γΓ αυτό ειτε τήν απορρίπτουν ειτε τήν αγνοούν. "Ω, δυστυχία! Γι αυτό τους απαρνιέται ό Σωτήρας καί γι' αυτό χάνουν τόν θησαυρό της σωτηρίας. «Συμφορά στήν ψυχή», λέει ό όσιος Μακάριος ό Μέγας, «πού δέν αισθάνεται τίς πληγές της και νομίζει, Λόγω της μεγάΛης, της ανυπολόγιστης κακίας της, ότι είναι εντελώς ξένη προς την κακία. Μιά τέτοια ψυχή ούτε τήν επισκέπτεται ούτε τή θεραπεύει ό αγαθός Γιατρός, επειδή ή ίδια δέν νοιάζεται για τίς πληγές της, νομίζοντας πώς είναι καλά καί πώς έχει υγεία. "Δέν έχουν ανάγκη", λέει[50], "άπό γιατρό οί υγιείς άλλα οι άρρωστοι"»[51].

Φρικτή σκληρότητα δείχνει στον εαυτό ίου όποιος απορρίπτει τή μετάνοια. Τρομερή άσυμπάθεια, μίσος εναντίον του έαυτου του έχει όποιος παραμελεί τή μετάνοια. Όποιος είναι σκληρός μέ τόν εαυτό του, δέν μπορεί νά μήν είναι σκληρός καί μέ τόν πλησίον. Όποιος σπλαχνίζεται τόν εαυτό του μέ τήν αποδοχή της μετάνοιας, γίνεται συνάμα σπλαχνικός καί μέ τόν πλησίον.

Άπό τά παραπάνω γίνεται φανερό πόσο βαρύ σφάλμα διαπράττει εκείνος πού αφαιρεί άπό τήν καρδιά του τό αισθημα της μετάνοιας, ενώ, σύμφωνα μέ τήν εντολή του Κυρίου, τό αίσθημα αυτό είναι λογικά καί ουσιαστικά τό πλέον απαραίτητο. Ένας τέτοιος άνθρωπος καταβάλλει προσπάθεια, αντίθετα μέ τήν προσταγή του Θεου, νά γεννηθουν στην καρδιά του άλλα αισθήματα, πού κανονικά θά έπρεπε νά γεννηθούν μετά τήν κάθαρση άπό τά πάθη καί μέ τήν ενέργεια του Άγιου Πνεύματος[52].

Ό σαρκικός ή/καί ό ψυχικός άνθρωπος[53] δέν μπορεί νά διαμορφώσει μέσα ίου κανένα αισθημα πνευματικό. Γιατί τά πνευματικά αισθήματα είναι άγνωστα στην καρδιά πού γνωρίζει μόνο σαρκικά ή/καί ψυχικά αισθήματα. Μιά τέτοια καρδιά δέν γνωρίζει ούτε κάν την ύπαρξη των πνευματικών αισθημάτων, αλλά βασίζεται πάντοτε στά ήδη γνωστά της αισθήματα..

Σ' όλους είναι γνωστή ή ψυχική συμφορά που έπαθαν οι Ιουδαίοι γραμματείς καί Φαρισαιοι από τήν κακή τους προαίρεση: Όχι μόνο αποξενώθηκαν άπό τόν Θεό, αλλά καί έγιναν λυσσαλέοι εχθροί Του, θεοκτόνοι.

Παρόμοια είναι καί ή συμφορά των εργατών της προσευχής πού βγάζουν άπό τήν ασκησή τους τή μετάνοια καί προσπαθούν νά ξεσηκώσουν στην καρδιά τους τήν αγάπη προς τόν θεό, νά αισθανθούν απόλαυση, νά πέσουν σέ έκσταση. Αυτοί κάνουν μεγαλύτερη τήν πτώση τους, αποξενώνονται άπό τόν Θεό, κοινωνούν με τόν σατανά, εναντιώνονται στό "Αγιο Πνευμα. Αυτό τό είδος της πλάνης είναι φοβερό, ψυχοκτόνο δπως καί τό πρώτο, αλλά λιγότερο φανερό. Μολονότι σπάνια καταλήγει στην παραφροσύνη ή τήν αυτοκτονία, αλλοιώνει αποφασιστικά καί τόν νου καί τήν καρδιά. Πρόκειται γιά τήν πλάνη της «γνώμης»[54], όπως ονομάζεται άπό τήν κατάσταση του νου[55]. Σ' αυτό τό είδος της πλάνης αναφέρεται ό άγιος απόστολος Παυλος, όταν λέει: «'Άς μή σας κατακρίνει κανένας άπ' αυτούς πού τους αρέσει μιά δήθεν ταπεινόφρονη λατρεία των αγγέλων, πού βυθίζονται σέ ψεύτικα οράματα καί χωρις λόγο υπερηφανεύονται με' τον σαρκικό νου τους»[56]. Όποιος βρίσκεται μέσα σ' αύτη την πλάνη, φαντάζεται, σχηματίζει τή «γνώμη», πώς έχει πολλές αρετές, ικανότητες, χαρίσματα του Αγίου Πνεύματος. Ή «γνώμη» σχηματίζεται από ψευδή νοήματα καί ψευδή αισθήματα, γι' αυτό βρίσκεται στην περιοχή του ψεύδους, του οποίου πατέρας καί εκπρόσωπος είναι ό διάβολος[57].

Εκείνος πού, δταν προσεύχεται, προσπαθεί νά αποκαλύψει στην καρδιά του τά αυθεντικά αισθήματα ενός ανακαινισμένου άνθρωπου, χωρίς όμως νά έχει ανακαινιστεί, τά υποκαθιστά τελικά με παρόμοια αλλά ψεύτικα αισθήματα δημιουργημένα άπό τόν ίδιο, αισθήματα μέ τά όποια δεν αργεί νά ένωθει ή ενέργεια των πονηρών πνευμάτων. Στήν καρδιά του, λοιπόν, υπάρχουν αισθήματα ανθρώπινα -τά δικά του- καί δαιμονικά, πού εκείνος τά θεωρεί γεννήματα της θείας χάριτος. Ή σφαλερή αυτή λειτουργία της καρδίας επηρεάζει αναλογικά καί τή λειτουργία του νου: Τά ψεύτικα αισθήματα της καρδίας, όσο ριζώνουν καί ενισχύονται σ' αυτήν, τόσο τρέφουν καί αυξάνουν τά ψεύτικα νοήματα του νου. Ευλόγα άηό μιά τέτοια σφαλερή άσκηση προέρχονται ή αυταπάτη καί ή δαιμονική πλάνη -ή «γνώμη».

Όποιος νομίζει πώς είναι απαθής, ποτέ δέν πρόκειται νά καθαρθει άπό τά πάθη. Όποιος νομίζει πώς είναι γεμάτος άπό θεία χάρη, ποτέ δέν θά λάβει τή χάρη. Όποιος νομίζει πώς είναι άγιος, ποτέ δέν θά γίνει άξιος της αγιότητας. Κοντολογίς, όποιος αποδίδει πνευματικά κατορθώματα, αρετές, ικανότητες καί θεια χαρίσματα στον εαυτό του, απατώντας τον καί τέρποντας τον μ' αύτη τή «γνώμη», κλείνει τή θύρα της ψυχής του καί στά πνευματικά κατορθώματα καί στίς χριστιανικές αρετές καί στή θεία χάρη, ανοίγοντας την διάπλατα στο μίασμα της αμαρτίας καί στους δαίμονες. Καμιά προοπτική πνευματικής προκοπής δε'ν έχουν οί μολυσμένοι με' τέτοια «γνώμη». Την προοπτική αυτή τήν αχρήστεψαν, προσφέροντας στον βωμό του ψεύδους τους πρώτους καρπούς της πνευματικής εργασίας γιά τή σωτηρία τους. Δηλαδή, Βυαίασαν τήν ίδια τήν αλήθεια..

Ασυνήθιστος είναι ό στόμφος όσων έχουν πέσει σ' αυτή τήν πλάνη. Θαρρείς πώς έχουν μεθύσει άπό τήν κατάσταση της αυταπάτης τους, θεωρώντας την κατάσταση χάριτος. Διαποτισμένοι άπό οίηση, γεμάτοι άπό υπερηφάνεια, παρουσιάζονται ωστόσο ταπεινοί στους πολλούς, πού κρίνουν επιφανειακά καί δεν αναγνωρίζουν τους ανθρώπους άπό τους καρπούς τους, άπό τά έργα τους, δπως παραγγέλλει ό Κύριος[58], καθώς δέν διαθέτουν τό ασκημένο πνευματικό αισθητήριο, γιά τό όποιο κάνει λόγο ό απόστολος[59].

Όλοζώντανα παρέστησε ό προφήτης Ησαίας τήν ενέργεια της πλάνης της «γνώμης» στον άγγελο πού έπεσε, τόν Εωσφόρο, ενέργεια πού τόν απάτησε καί τόν κατέστρεψε. «Είπες μέσα σου», λέει ό προφήτης στον σατανά, «"Στόν ουρανό θ' άνέ6ω, τόν θρόνο μου θά στήσω πάνω άπό τ' αστέρια τ' ουρανού, θά καθήσω σέ βουνό ψηλό, στά βουνά τά ψηλά πού βρίσκονται στά Βορινά. Θ' ανέβω πάνω άπό τά σύννεφα καί θά γίνω όμοιος με τόν 'Ύψιστο". Τώρα, δμως, θά κατέβεις στόν αδη καί στά Βάθη της γης»[60].

Τόν πλανεμένο άπό τή «γνώμη» αποδοκιμάζει ό Κύριος, λέγοντας: «Καυχιέσαι πώς είσαι πλούσιος, πώς απέκτησες μεγάλη περιουσία, πώς άπό τίποτα δέν έχεις άνάγκη. Ξεχνάς, φαίνεται, ότι στην πραγματικότητα είσαι ταλαίπωρος καί αξιοθρήνητος, φτωχός, τυφλός καί γυμνός»[61]. Στή συνέχεια προτρέπει τόν πλανεμένο νά μετανοήσει, συμβουλεύοντας τον νά αγοράσει όχι άπό κάποιον άλλον αλλά άπ' Αυτόν τόν ιδιο ό,τι χρειάζεται ή μετάνοια[62]. Ή ανάγκη της αγοράς είναι άμεση• χωρίς αυτήν δέν υπάρχει σωτηρία. Δεν υπάρχει σωτηρία χωρίς μετάνοια, καί ό Θεός κάνει δεκτή τή μετάνοια εκείνων μόνο πού, γιά νά τήν αποκτήσουν, θά πουλήσουν όλη τους τήν περιουσία, θ' απαρνηθούν δηλαδή ό,τι ψεύτικο οικειοποιήθηκαν μέ τή «γνώμη».

ΥΠ.: Συνάντησες ποτέ ανθρώπους μολυσμένους άπ' αυτό τό είδος της πλάνης;

ΓΕΡ.: Πολύ συχνά συναντά κανείς τέτοιους ανθρώπους. Καθένας πού δέν έχει πνευμα συντριμμένο, καθένας πού πιστεύει στην αξία του, καθένας πού δέν αποδέχεται αναμφισβήτητα τή διδασκαλία της Όρθόδοξης Εκκλησίας, αλλά κρίνει αυθαίρετα, κατά τήν κρίση του ή κατά τίς διδαχές έτεροδόξων, τά δόγματα της ή τήν παράδοση της, βρίσκεται σ' αυτή τήν πλάνη. Ό βαθμός τόσο της εκτροπής αυτής καθεαυτής όσο καί της έμμονης στην εκτροπή είναι ανάλογος του βαθμου της πλάνης.

Αδύναμε άνθρωπε! Ή «γνώμη», πού αποτελεί κατάφαση του «έγώ», οπωσδήποτε κρύβεται μέσα σου μέ κάποια μορφή της καί διώχνει μακριά σου τή χάρη του Θεου. Όπως, σύμφωνα μέ τήν απόφανση του οσίου Μακαρίου του Μεγάλου, δέν υπάρχει ούτε ένας άνθρωπος εντελώς απαλλαγμένος άπό τήν υπερηφάνεια[63], έτσι δέν υπάρχει καί ούτε ένας άνθρωπος εντελώς απαλλαγμένος άπό τήν επήρεια της ιόσο Λεπτής πλάνης πού λέγεται «γνώμη». 'Απ' αύτη την πλάνη κινδύνευε καί ό απόστολος Παυλος, ό όποιος λυτρωνόταν με' σκληρές δοκιμασίες που παραχωρούσε ό Θεός. «Θέλουμε νά ξέρετε, αδελφοί μου», γράφει στους χριστιανούς της Κορίνθου, «γιά τον κίνδυνο πού αντιμετωπίσαμε στην Ασία. Τό μέγεθος του ήταν πράγματι υπερβολικό καί ξεπερνούσε τίς δυνάμεις μας, σε σημείο μάλιστα πού παρά λίγο νά χάσουμε καί τή ζωή μας. Τό είχαμε πάρει απόφαση δτι ή θανατική μας καταδίκη ήταν αναπόφευκτη• έτσι δεν ελπίζαμε πιά στίς δικές μας δυνάμεις, παρά μόνο στη Βοήθεια του Θεου»[64].

Πρέπει, λοιπόν, άγρυπνα νά παρακολουθούμε τόν εαυτό μας, γιά νά μήν αποδώσουμε ποτέ σ' αυτόν κάποιο καλό έργο, κάτι τό αξιέπαινο, οποιαδήποτε φυσική ικανότητα, ακόμα καί μιά κατάσταση της χάριτος, αν αξιωθούμε τέτοιας καταστάσεως, κοντολογίς νά μήν του αποδώσουμε καμιάν αξία. «Τί έχεις πού νά μήν τό έλαβες άπό τόν Θεό;», λέει ό απόστολος[65]. Στόν Θεό οφείλονται καί ή υπαρξή μας καί ή αναγέννηση μας καί δλες οί φυσικές ιδιότητες μας καί δλες οί ικανότητες μας, πνευματικές καί σωματικές. Είμαστε χρεοφειλέτες τού Θεού! Καί τό χρέος μας σ' Αυτόν είναι αδύνατο νά εξοφληθεί! Βλέποντας έτσι τά πράγματα, δημιουργούμε μέσα μας κατάσταση αντίθετη στή «γνώμη», τήν κατάσταση εκείνη πού ό Κύριος ονόμασε πτωχεία του πνεύματος καί πού μακάρισε[66].

Ή πιό μεγάλη συμφορά είναι τό νά παρεκκλίνει κανείς, με κάποια σοφιστεία, άπό τή δογματική καί ηθική διδασκαλία της Εκκλησίας, τή διδασκαλία του Αγίου Πνεύματος. Κάθε σχετικό λογισμό, «πού ορθώνεται μέ αλαζονεία εναντίον της γνώσεως του Θεου», πρέπει νά τόν αποδιώχνουμε καί μέ τά πνευματικά μας όπλα «νά αίχμαλωτίζουμε κάθε σκέψη, κάνοντας την νά υπακούει στον Χριστό»[67].

ΥΠ.: Υπάρχει κάποια σχέση ανάμεσα στην πλάνη του πρώτου είδους καί σ' εκείνη του δεύτερου είδους;

ΓΕΡ.: Όπωσδήποτε υπάρχει σχέση ανάμεσα στις δυο μορφές πλάνης. Ή πρώτη είναι πάντα ενωμένη με τή δεύτερη, τή «γνώμη». Όποιος μέ την ψυχική ικανότητα της φαντασίας σχηματίζει στον νου του πλανεμένες εικόνες καί τίς συνδέει σέ ελκυστικές παραστάσεις, στην απατηλή επήρεια των όποιων υποτάσσει όλη τήν ύπαρξη του, αυτός νομίζει σέ κάθε περίπτωση πώς οί παραστάσεις δημιουργούνται μέ τήν ενέργεια της θείας χάριτος καί πώς τά καρδιακά αισθήματα, πού προκαλούνται άπ' αυτές, προέρχονται άπό τή χάρη.

Τό δεύτερο είδος πλάνης είναι κυρίως ή «γνώμη», πού ενεργεί χωρίς τόν σχηματισμό πλανεμένων παραστάσεων. Αρκείται στην πρόκληση νόθων αισθημάτων καί, γενικά, καταστάσεων τής χάριτος, άπό τίς όποιες αποκτάται ψεύτικη, αλλοιωμένη αντίληψη όλων των πνευματικών ασκήσεων. Όποιος βρίσκεται στην πλάνη τής «γνώμης» δεν αντιλαμβάνεται ορθά τίποτε. 'Απατάται καί εσωτερικά καί εξωτερικά. Ή φαντασία του είναι εξαιρετικά δημιουργική, αλλά ενεργεί αποκλειστικά στην περιοχή τής εκτροπής, τής σφαλερότητας. Δεν επιδιώκει καθόλου ή επιδιώκει σπάνια τόν σχηματισμό στον νου, διά τής φαντασίας, παραστάσεων του παραδείσου καί των ουράνιων σκηνωμάτων, τήν όσφρανση ουράνιας εύωδίας, τήν όραση θείου φωτός, του Χρίστου, αγγέλων καί αγίων. Αύτη ή πλάνη του δημιουργεί φαινομενικά πνευματικές καταστάσεις –στενή φιλία μέ τόν Ίησου[68], εσωτερική συνομιλία μ' Εκείνον[69], μυστικές ακροάσεις καί αποκαλύψεις[70], απολαύσεις- μέ τίς όποιες τόν κάνει νά έχει, όπως είπαμε, ψευδή αντίληψη του έαυιου του καίτής χριστιανικής ασκήσεως, νά έχει, γενικά, ψευδή νοήματα καί αισθήματα, καί τόν όδηγει άλλοτε σέ μιά μέθη, άλλοτε σε μιαν έξαψη, άλλοτε σέ μιαν έκσταση. Αυτές οί ποικίλες καταστάσεις οφείλονται στην ενέργεια πολύ λεπτής υπερηφάνειας καί εξίσου λεπτής ήδυπάθειας, πού θέτουν σέ έφάμαρτη, απατηλή κίνηση τό αίμα. "Ετσι, ενώ είναι καταστάσεις πλάνης, παρουσιάζονται ώς απολαυστικές δωρεές της χάριτος. Ή υπερηφάνεια καί ή ήδυπάθεια γεννουν, επίσης, τήν ύψηλοφροσύνη, πού είναι ό αχώριστος σύντροφος της «γνώμης».

Ό φοβερός εγωισμός, ό Ομοιος μέ τόν εγωισμό των δαιμόνων, αποτελεί τήν κυρίαρχη ιδιότητα όσων οικειοποιήθηκαν καί τή μία καί τήν άλλη πλάνη. Εκείνους πού έπεσαν στην πρώτη μορφή πλάνης, ό εγωισμός τους όδηγεί σέ φανερή παραφροσύνη. Εκείνους πού έπεσαν στή δεύτερη μορφή πλάνης, τους όδηγει σέ μιαν άλλη βλάβη του νου, πού στή Γραφή ονομάζεται διαφθορά του νου[71] καί γίνεται πολύ πιό δύσκολα αντιληπτή, καθώς φοράει τό προσωπείο της ταπεινοφροσύνης, της ευσέβειας, της σοφίας. Αναγνωρίζεται, ωστόσο, από τους πικρούς καρπούς της. Οί πλανεμένοι άπό τή «γνώμη» γιά τά χαρίσματα τους, ιδιαίτερα γιά τήν αγιότητα τους, είναι Ικανοί καί πρόθυμοι γιά όλα, γιά κάθε υποκρισία, γιά κάθε πονηριά, γιά κάθε απάτη, γιά κάθε κακουργία. Αδιάλλακτη εχθρότητα αισθάνονται εναντίον των εργατών της αλήθειας, μέ λυσσαλέο μίσος στρέφονται εναντίον τους, Οταν αυτοί δεν αποδέχονται τήν κατάσταση της πλάνης τους ώς άγιοπνευματική, όπως τή θεωρούν οι ιδιοι, ανεβάζοντας με ιή «γνώμη» ιόν εαυτό τους. Ντροπή για τον τυφλωμένο κόσμο!

ΥΠ.: Υπάρχουν καί καταστάσεις πνευματικές πού προέρχονται άπό τή χάρη ιου Θεου, όπως όταν γεύεται κανείς πνευματική γλυκύτητα καί χαρά, καταστάσεις κατά τίς όποιες αποκαλύπτονται στην ψυχή τά μυστήρια της πίστεως, καταστάσεις κατά τίς όποιες γίνεται αισθητή στην καρδιά ή παρουσία του Άγιου Πνεύματος, καταστάσεις κατά τίς όποιες ό εργάτης του Χρίστου αξιώνεται πνευματικών οράσεων;

ΓΕΡ.: Αναμφίβολα υπάρχουν, αλλά μόνο στους πιστούς πού έφτασαν στή χριστιανική τελειότητα, κατεξοχήν σ' εκείνους πού καθαρίστηκαν καί ετοιμάστηκαν με τή μετάνοια. Ή ενέργεια της μετάνοιας, γενικά, πού εκφράζεται με όλες τίς μορφές του ταπεινού φρονήματος, ιδιαίτερα με τήν προσευχή πού προσφέρεται στον Θεό με συναίσθηση πνευματικής πτώχειας καί με πένθος, Βαθμιαία εξασθενίζει στον άνθρωπο τήν ενέργεια της αμαρτίας. Αυτό, όμως, αφενός άπαιτει σημαντικό χρόνο καί αφετέρου αποτελεί όχι ανθρώπινο κατόρθωμα αλλά δωρεά της πρόνοιας του Θεου, πού άγρυπνα μας παρακολουθεί, στους αληθινά καλοπροαίρετους αγωνιστές. Ή πάλη με τά πάθη είναι εξαιρετικά ωφέλιμη, καθώς αυτή, περισσότερο άπ' οτιδήποτε άλλο, όδηγει στην πτωχεία του πνεύματος. Αποβλέποντας στην ουσιαστική ωφέλεια μας, ό Θεός καί Κριτής μας δέν βιάζεται νά μας απαλλάξει άπό τον εχθρό μας, τήν αμαρτία[72]. Όταν τά πάθη αδυνατίσουν πολύ -κι αυτό συμβαίνει συνήθως προς τό τέλος τής ζωής του άνθρωπου-, τότε σιγά-σιγά θ' αρχίσουν νά εμφανίζονται πνευματικές καταστάσεις εντελώς διαφορετικές άπό τήν κατάσταση της «γνώμης». Πρωτα-πρώτα μπαίνει στον πνευματικό ναό της καρδίας τό μακάριο πένθος. Τό πένθος καθαρίζει καί λευκαίνεί την καρδιά. "Ετσι την αξιώνει νά υποδεχθεί τά δώρα πού, σύμφωνα μέ τόν πνευματικό νόμο, ακολουθούν τό πένθος. Ό σαρκικός άνθρωπος μέ κανένα τρόπο δέν μπορεί νά αποκτήσει ακόμα καί τήν παραμικρή ιδέα ειτε του μακάριου πένθους ειτε των πνευματικών καταστάσεων πού τό ακολουθούν. Ή γνώση αυτών των καταστάσεων δέν αποκτάται αλλιώς παρά μόνο μέ τήν πείρα[73].

Τά πνευματικά χαρίσματα μοιράζονται μέ θεική σοφία: Ό Θεός δίνει τά δώρα Του στά λογικά εκείνα σκεύη πού μπορούν δίχως βλάβη νά τά αντέξουν. Τό καινούριο κρασί κάνει τά παλιά ασκιά νά σκάσουν[74]! Όπως παρατηρούμε, στην εποχή μας τά πνευματικά χαρίσματα δίνονται πολύ φειδωλά, κι αυτό οφείλεται στή χαλαρότητα της πνευματικής ζωής τών χριστιανών. Όταν δίνονται, πάντως, εξυπηρετούν σχεδόν αποκλειστικά τόν σκοπό της σωτηρίας. Απεναντίας, ή «γνώμη» σκορπίζει τά δώρα της σπάταλα καί μέ μεγάλη προθυμία..

Κοινό γνώρισμα όλων τών αληθινά πνευματικών καταστάσεων είναι ή βαθιά ταπείνωση, τό ταπεινό φρόνημα. Όποιος οίκειώνεται αυτό τό φρόνημα, Βάζει πάνω άπό τόν εαυτό του όλους τους συνανθρώπους του, συμπάσχει μέ όλους τους συνανθρώπους του, άγαπα ευαγγελικά όλους τους συνανθρώπους του, αλλά έχει τήν τάση νά άψηφα τόν κόσμο καί νά απομακρύνεται άπό τόν κόσμο. Ή «γνώμη» δέν έχει θέση μέσα του. Γιατί ό ταπεινός άνθρωπος απαρνιέται κάθε προσωπική αξία, ομολογεί ειλικρινά τόν Λυτρωτή, αποθέτει δλες τίς ελπίδες του καί συγκεντρώνει όλα τά στηρίγματα του σ' Έκεινον. Ό πλανεμένος άπό τή «γνώμη», απεναντίας, αποδίδει στον έαυτό του όχι μόνο τά χαρίσματα του Θεου αλλά καί ικανότητες ανύπαρκτες, στηρίζει τίς ελπίδες του επίσης στον εαυτό του, ομολογεί τόν Λυτρωτή ψυχρά καί επιφανειακά, δοξάζει τόν Θεό γιά νά δοξαστεί ό ίδιος, όπως έκανε ό Φαρισαίος[75]. Τέτοιοι άνθρωποι στην πλειοψηφία τους είναι παραδομένοι στην ήδυπάθεια, κι ας αποδίδουν στον εαυτό τους πολύ υψηλές πνευματικές καταστάσεις, απαράδεκτες γιά τόν γνήσιο ορθόδοξο ασκητισμό. Λίγοι είναι εκείνοι πού συγκρατούνται άπό τήν ώμή υποδούλωση στην ήδυπάθεια, καί συγκρατούνται μόνο καί μόνο επειδή κυριαρχεί σ' αυτούς ή αμαρτία των αμαρτιών, ή υπερηφάνεια.

ΥΠ.: Ή πλάνη τής «γνώμης» μπορεί νά έχει αρνητικές συνέπειες πού νά είναι φανερές, ψηλαφητές;

ΓΕΡ.: Άπ' αύτη τήν πλάνη προήλθαν οι ολέθριες αιρέσεις, τά σχίσματα, ή αθεία, ή Βλασφημία. Ή πιό φανερή αρνητική συνέπεια της είναι ή σφαλερή πνευματική δραστηριότητα, δραστηριότητα καταστροφική γιά τόν ίδιο τόν άνθρωπο, πού έχει πλανηθεί άπό τή «γνώμη», καί γιά τους άλλους, πού είναι κοντά του. Τό κακό, παρ' Ολη τήν έμφά-νεια καί τήν έκταση του, δύσκολα γίνεται αντιληπτό καί κατανοητό. Επειδή ή «γνώμη», μολονότι αποτελεί φρικτή πλάνη του νου, δέν τόν οδηγεί σέ παράκρουση, όπως ή διαταραγμένη φαντασία, σπάνια γίνεται στους εργάτες της προσευχής αιτία δυστυχημάτων, αλλά συμβαίνει κι αυτό.

Στό νησί Βαλαάμ, σ' ενα απόμακρο ερημικό καλύβι, ζουσε ό μεγαλόσχημος μοναχός Πορφύριος, τόν όποιο κι εγώ γνώρισα. Άσκουσε τήν προσευχή, δέν ξέρω με ποιόν ακριβώς τρόπο πώς ήταν, όμως, τρόπος εσφαλμένος μπορουμε νά τό συμπεράνουμε άπό τούτο: Αγαπημένο του ανάγνωσμα ήταν τό βιβλίο του δυτικού συγγραφέα Θωμά Κεμπησίου Ή μίμηση του Χρίστου, τό όποιο εκτιμούσε πολύ καί χρησιμοποιούσε ώς οδηγό. Τό βιβλίο αυτό, ωστόσο, είναι γραμμένο άπό έναν άνθρωπο που είχε πέσει στην πλάνη της «γνώμης».

Ό π. Πορφύριος, λοιπόν, κάποιο ανοιξιάτικο βράδυ επισκέφθηκε τους γέροντες της σκήτης, πού δέν ήταν μακριά άπό τό καλύβι του.

Όταν τους αποχαιρετούσε, έκεινοι τόν προειδοποίησαν: "Μή σκεφθείς νά περάσεις πάνω άπό τόν πάγο, επειδή είναι πολύ πρόσφατος καίγι' αυτό πολύ λεπτός". Ό π. Πορφύριος έπρεπε νά διανύσει μια μεγάλη απόσταση, βαδίζοντας στην όχθη της λίμνης Λάντογκα, προκειμένου νά φτάσει στον έρημότοπό του, πού τόν χώριζε άπό τή σκήτη ένας βαθύς κόλπος αυτής χής λίμνης.

Με σιγανή φωνή καί με εξωτερική σεμνότητα ό μοναχός αποκρίθηκε: "Έγώ έγινα πιά ελαφρός". Καί έφυγε.

Σέ λίγο ακούστηκε μιά απελπισμένη κραυγή. Οι γέροντες της σκήτης πετάχτηκαν έξω ταραγμένοι. Είχε σκοτεινιάσει, καί άργησαν νά βρουν τό μέρος όπου έγινε τό δυστύχημα. Άργησαν, επίσης, νά βρουν μέσο γιά νά βγάλουν τόν πνιγμένο άπό τή λίμνη -νά βγάλουν τό σώμα πού τό είχε ήδη εγκαταλείψει ή ψυχή.

ΥΠ.: Είπες γιά τό βιβλίο Ή μίμηση του Χριστού ότι είναι γραμμένο-άπό άνθρωπο πού βρισκόταν σέ κατάσταση αυταπάτης. Ωστόσο τό διαβάζουν πολλοί, ακόμα καί μέλη τής Όρθόδοξης Εκκλησίας!

ΓΕΡ.: Αυτοί πού τό διαβάζουν καί ενθουσιάζονται καί διαλαλούν τήν αξία του, δέν τό κατανοουν.

Στόν πρόλογο τής ρωσικής εκδόσεως -Μόσχα 1834-ό μεταφραστής αναφέρει: «Ένας μεγαλόπνευστος άνδρας» -Ρώσος ορθόδοξος- «έλεγε: ""Αν ζητούσαν τή γνώμη μου, αδίσταχτα μετά την Αγία Γραφή θά έβαζα τή Μίμηση του Χρίστου του Κεμπησίου"». Μ' αύτη τήν τόσο αποφασιστική απόφανση εκφράζεται ξεκάθαρη προτίμηση στον έτερόδοξο συγγραφέα έναντι όλων των αγίων πατέρων της Όρθόδοξης Εκκλησίας.

Στή δική μου σκέψη, απεναντίας, κυριαρχούν οί ορισμοί σύνολης της Εκκλησίας, ή οποία με τις αγίες Συνόδους της δέχτηκε τά συγγράμματα των άγιων πατέρων ώς θεόπνευστα καί εισηγήθηκε τή μελέτη τους όχι μόνο γιά τήν πνευματική ωφέλεια Ολων των παιδιών της αλλά καί γιά τήν εξεύρεση λύσεων στά εκκλησιαστικά προβλήματα. Στά συγγράμματα τών πατέρων είναι φυλαγμένος ένας μεγάλος πνευματικός, χριστιανικός καί εκκλησιαστικός θησαυρός, ή δογματική καί ηθική παράδοση της αγίας Εκκλησίας.

Όπως φαίνεται, τό ιδιο τό βιβλίο Ή μίμηση του Χριστου έφερε τόν άνθρωπο έκεινο στην κατάσταση πού τόν έκανε νά εκφραστεί τόσο απερίσκεπτα, τόσο εσφαλμένα, τόσο λυπηρά[76]. Τί αυταπάτη! Τί πλάνη! Πλάνη πού διαμορφώθηκε άπό ψευδή νοήματα. Τά ψευδή νοήματα γεννήθηκαν άπό εσφαλμένα αισθήματα πού προκάλεσε ιό Βιβλίο. Σ' αυτό τό Βιβλίο υπάρχει καί άπ' αυτό ιό βιβλίο αναδίνεται ή οσμή του πονηρού πνεύματος, πού αποπλανά τους αναγνώστες, πού τους ποτίζει με' τό φαρμάκι του ψεύδους, νοστιμίζοντας το με' τά πολύ λεπτά άρτύματα της οίήσεως, της υπερηφάνειας καί της ήδυπάθειας. Τό Βιβλίο όδηγει τους αναγνώστες σε άμεση κοινωνία με τον Θεό, χωρίς προηγούμενη κάθαρση με τή μετάνοια, καί γι' αυτό είναι ιδιαίτερα ελκυστικό σε ανθρώπους εμπαθείς, που δεν γνωρίζουν τόν δρόμο της μετάνοιας, πού δεν φυλάγονται άπό την αυταπάτη καί την πλάνη, πού δεν διδάχθηκαν τόν σωστό τρόπο ζωής, σύμφωνα με τή διδασκαλία των αγίων πατέρων της Όρθόδοξης Εκκλησίας. Προκαλεί, επίσης, κυκλοφορική καί νευρική διέγερση, καί γι' αυτό είναι πολύ αρεστό σε ανθρώπους αιχμαλωτισμένους άπό τόν αισθησιασμό. Διαβάζοντας το κανείς μπορεί νά ευφραίνεται, χωρίς νά αρνείται τίς παχυλές αισθησιακές ικανοποιήσεις. Ή οίηση, ή υπερηφάνεια καί ή λεπτή ήδυπάθεια παρουσιάζονται στίς σελίδες του σάν ενέργειες της χάριτος του Θεου. Οί σαρκικοί άνθρωποι, καθώς όσφραίνονται τήν ασωτία τους στίς πιο λεπτές της ενέργειες, έρχονται σέ κατάσταση ενθουσιασμού, γλυκα-σμου, μέθης, πού προσφέρονται δίχως κόπο, δίχως αυταπάρνηση, δίχως μετάνοια, δίχως νέκρωση της σάρκας μαζί με τά πάθη καί τίς επιθυμίες[77], αλλά μέ θωπευματα στην κατάσταση της πτώσεως. Όδηγημένοι άπό τόν τυφλό εγωισμό τους, πορεύονται άπό τό ψεύδος της κτηνώδους αγάπης στό ψευδος μιας αγάπης πιό εγκληματικής, μιας αγάπης πού βασιλεύει στά καταγώγια των πονηρών πνευμάτων.

Κάποιο πρόσωπο υψηλής κοινωνικής θέσεως καί μεγάλης μορφώσεως, που τυπικά ανήκει στην Όρθόδοξη Εκκλησία, εκφράστηκε με' τον εξής τρόπο γιά μιά Λουθηρανή, δταν αυτή πέθανε, τήν οποία θεωρούσε άγια: "Άγαπουσε με πάθος τον Θεό, συλλογιζόταν μόνο τόν Θεό, ατένιζε μόνο τόν Θεό, μελετούσε μόνο τό Ευαγγέλιο και τή Μίμηση, πού είναι τό δεύτερο Ευαγγέλιο"[78].

Τό ίδιο ουσιαστικά πνευμα εκφράζει καί ή ονομαστή Γαλλίδα συγγραφέας μαντάμ ντε Σεβινιέ[79], ή οποία τόλμησε νά πει γιά τόν διάσημο Γάλλο ποιητή Ρακίνα τόν πρεσβύτερο[80]: "Αγάπησε τόν Θεό Οπως άγαπουσε πρώτα τίς παλλακίδες του". Ό γνωστός κριτικός Λαγκάρπ, πού ήταν πρώτα άθεος καί μετά ασπάστηκε έναν εσφαλμένο καί διαστρεβλωμένο από τόν ίδιο Χριστιανισμό, ενισχύοντας τή φράση της κυρίας ντέ ΣεΒινιέ, είπε: "Ή καρδιά αγαπά καί τόν Πλάστη καί τό πλάσμα, μόνο αν τά επακόλουθα τής διπλής αυτής αγάπης είναι τόσο διαφορετικά δσο καί τά αντικείμενα της". Ό Ρακίνας μεταπήδησε από ίή διαφθορά στην πλάνη τής «γνώμης». Αύτη ή πλάνη σ' Ολη της τιίν έκταση είναι αποτυπωμένη στίς δυο τελευταίες τραγωδίες του ποιητή Έσθήρ καί Άθαλία. Τά υψηλά χριστιανικά νοήματα καί αισθήματα του Ρακίνα βρήκαν τόν κατάλληλο χώρο τους στον ναό τών Μουσών καί του Απόλλωνα, τό θέατρο, όπου ξεσήκωσαν ενθουσιασμό καί χειροκροτήματα. Τής τραγωδίας Άθαλία, πού θεωρήθηκε ή πιό σπουδαία δημιουργία του Ρακίνα, δόθηκαν σαράντα διαδοχικές παραστάσεις. Τό πνευμα της είναι ταυτόσημο μέ τό πνευμα τής Μιμήσεως.

Έμείς πιστεύουμε Οτι στην καρδιά του άνθρωπου υπάρχει κτηνώδης διάθεση, πού τήν προκάλεσε ή πτώση του καί πού σχετίζεται μέ τή διάθεση τών πονηρών πνευμάτων. Ωστόσο, πιστεύουμε ακόμα πώς υπάρχει στην καρδιά καί πόθος πνευματικός μέ τόν όποιο πλαστήκαμε καί μέ τόν όποιο αγαπάμε φυσικά καί ορθά τόν Θεό καί τόν πλησίον. Ό πόθος αυτός βρίσκεται σε αρμονία μέ τόν πόθο τών αγίων αγγέλων. Γι ν' αγαπήσουμε τόν Θεό καί μέ τήν αγάπη του Θεου τόν πλησίον, πρέπει απαραίτητα νά καθαρθουμε άπό τόν κτηνώδη πόθο. Τήν κάθαρση τής καρδιάς μας χήν επιτελεί τό Άγιο Πνευμα, όταν έμεις μέ τή ζωή μας εκδηλώσουμε τή σχετική βούληση. Ουσιαστικά καρδιά ονομάζονται, μέ έννοια ηθική, ό πόθος καί οί λοιπές ψυχικές δυνάμεις, Οχι τό ομώνυμο όργανο του σώματος. Οί δυνάμεις συγκεντρώνονται σ' αυτό τό όργανο, άπό τό όποιο πήραν τήν κοινή ονομασία.

Οί πνευματικοί άνθρωποι, σε αντίθεση μέ τους σαρκικούς, μόλις όσφρανθουν τή δυσωδία του κακου πού μεταμφιέστηκε σέ καλό, τή δυσωδία πού αναδίνεται άπό τό βιβλίο, αισθάνονται αποστροφή Γι αυτό.

Στόν γέροντα Ησαία, μοναχό πού άσκουσε τή σιωπή στην Έρημο Νικηφόρωφ καί πού προόδευσε τόσο στή νοερά προσευχή ώστε αξιώθηκε ίου θείου φωτισμού, διάβασαν ένα απόσπασμα από τη Μίμηση. Ό γέροντας μπήκε αμέσως στό νόημα του βιβλίου. Γέλασε και αναφώνησε: ""Ω! Αυτό είναι γραμμένο από τή «γνώμη». Δεν έχει τίποτα τό αληθινό. Επινοημένα είναι όλα. Ό Θωμάς φανταζόταν κάποιες πνευματικές καταστάσεις και τίς περιέγραφε υποθετικά, χωρίς νά τίς γνωρίζει εμπειρικά". Ή πλάνη ώς δυστύχημα παρουσιάζει θέαμα θλιβερό, ώς παραλογισμός, όμως, είναι θέαμα γελοιο.

Ό ηγούμενος της Μονής Αγίου Κυρίλλου Νοβογιεζέρσκ ήταν γνωστός για την αυστηρή ζωή του. Με άφελότηχα καρδιάς, πάντως, καταγινόταν σχεδόν αποκλειστικά σε σωματικές ασκήσεις. Μέτρια ήταν ή γνώση του γιά τίς πνευματικές ασκήσεις. Στά πρόσωπα πού τόν συμβουλεύονταν καί βρίσκονταν κάτω άπό την καθοδήγηση του σύστηνε αρχικά τήν ανάγνωση τής Μιμήσεως. Λίγα χρόνια πρίν άπό τήν κοίμηση του, όμως, άρχισε νά τήν απαγορεύει, λέγοντας μέ τήν άγια απλότητα του: "Πρώτα θεωρούσα τό βιβλίο αυτό ψυχωφέλιμο, αλλά ό Θεός μου αποκάλυψε πώς είναι ψυχόλεθρο".

Τήν ιδια γνώμη γιά τή Μίμηση είχε καί ό γνωστός εργάτης τής μοναχικής εμπειρίας ιερομόναχος Λεωνίδας, πού έβαλε τήν αρχή τής ηθικής ευταξίας στην έρημο τής Όπτινα[81]. Όλοι αυτοί οί ασκητές μου ήταν προσωπικά γνωστοί.

Κάποιος κτηματίας, πού δεν απέκτησε μεγάλη κοσμική παιδεία άλλα ανατράφηκε μέσα στό πνευμα τής Όρθοδοξίας, είδε μιά φορά τή Μίμηση στά χέρια τής κόρης του. Αμέσως τής απαγόρευσε τήν ανάγνωση του βιβλίου, λέγοντας: "Έγώ δέν θέλω ν' ακολουθείς τή μόδα καί νά κάνεις τήν κοκέτα μπροστά στον Θεό". Πρόκειται γιά τήν πιό ορθή εκτίμηση του βιβλίου.

ΥΠ.: Υπάρχουν κι άλλες μορφές πλάνης;

ΓΕΡ.: Όλες οί άλλες μορφε'ς της αυταπάτης καί της δαιμονικής απάτης είναι ειδικές περιπτώσεις των δυο κύριων μορφών πού ανέφερα, καί οφείλονται σε' εσφαλμένη λειτουργία είτε του νου είτε της καρδιάς, ιδιαίτερα στην κυριαρχία της «γνώμης».

Όχι αβάσιμα, ωστόσο, ώς κατάσταση αυταπάτης καί πλάνης θεωρείται καί ή ψυχική κατάσταση των μοναχών εκείνων, που, απορρίπτοντας την άσκηση της προσευχής του Ίησου καί της νοερός εργασίας γενικά, αρκούνται στην εξωτερική δέηση, δηλαδή στην τακτική συμμετοχή στίς εκκλησιαστικές ακολουθίες καί στή συνεπή εκτέλεση του άτομικου κανόνα στό κελί με προφορικές προσευχές καί ψαλμωδίες. Αυτοί δεν μπορουν νά αποφύγουν τή «γνώμη», όπως έξηγει ό γέροντας Βασίλειος του Μερλοπολιάνι στην εισαγωγή του στό βιβλίο του οσίου Γρηγορίου του Σιναίτου, κάνοντας αναφορά στά συγγράμματα του τελευταίου καί του οσίου Συμεών του Νέου Θεολόγου.

Ή κρυμμένη «γνώμη» αποκαλύπτεται, όταν ό ασκητής νομίζει πώς είναι τάχα προσεκτικός, συχνά καταφρονεί άπό υπερηφάνεια τους άλλους, κατηγορώντας τους σάν απρόσεκτους, καί συστήνει τόν εαυτό του ώς ποιμένα προβάτων, μοιάζοντας μέ τυφλό πού υπόσχεται νά οδηγεί άλλους τυφλούς[82].

Ή προφορική δέηση καί ή ψαλμωδία τότε είναι καρποφόρες, όταν συνδέονται μέ τήν προσοχή, κάτι πού συμβαίνει πολύ σπάνια, μιά καί τήν προσοχή τή διδασκόμαστε κυρίως μέ τήν άσκηση της προσευχής του Ίησου[83].

1. Βλ. Όσιου Συμεών του Νέου Θεολόγου, Κατηχητικός Λόγος Ζ',7.

2. Ίω. 14:6.

3. Ίω. 8:32.

4. Βλ. Ψαλμ. 141:8.

5. Βλ. Ψαλμ. 142:3.

6. Β' Κορ. 1:12.

7. Α' Τιμ. 6:20.

8. Ρωμ. 8:6.

9. Α' Κορ. 15:50.

10. Ίω. 11:25.

11. Ό.π.

12. Βλ. Γεν. 3:13.

13. Βλ. Ίω. 8:44.

14. Γεν. 3:13.

15. Βλ. Όσιου Νικηφόρου του Μονάζοντος, ο.π. - Συμεών του Θεολόγου- Όσίου Συμεών του Μεταφραστου, Παράφρασις είς ΡΝ' κεφάλαια των Ν'λόγων του αγίου Μακαρίου του Αιγυπτίου, ρμε'.

16. Πρβλ. Ίακ. 4:7.

17. Βλ. Ίω. 8:32.

18. Ό.π.

19. Πρβλ. Μαίθ. 22:1-13.

20. 'Αποκ. 3:18-19.

21. Ό.π., Ζ', 54.

22. Βλ. Β' Κορ. 11:14.

23. Περί ιών τριών τρόπων της προσευχής Λόγος - Περί του πρώτου τρόπου της προσοχής και προσευχής

24. Ό.π.

25. Β'Κορ. 11:14.

26. Ό.π.

27. Βλ. Α' Θεσ. 5:21-22.

28. Ό.π.

29. Βλ. παραπάνω.

30. Ό.π., ΠΕ", 19.

31. Πρβλ. "Οσίου Συμεών ίοϋ Νέου Θεολόγου, Κεφάλαια θεολογικά

και πρακτικό Ρ', 64.

32. Βλ. Ματθ. 5:30• 18:8• Μάρκ. 9:43

33. Περί των τριών τρόπων τής προσευχής λόγος - Περί του πρώτου τρόπου...

34. Πρβλ. δ.π., ΚΗ", 16.

35. Περί ιών οίομενων έξ έργων δικαιουσθαι κεφάλαια σκς', Λδ'.

36. Ψαλμ. 50:19.

37. Βλ. Περί τών τριών τρόπων της προσευχής λόγος - Περί του τρίτον τρόπου.

38. Πρόλογος στους "Ενδεκα λόγους έκ τών γραφών τών αγίων πατέρων περί νοερός εργασίας.

39. Σ.χ.Μ.: Ή πρώτη έκδοση ιης έγινε ιό 1782 στη Βενετία.

40. Β' Κορ. 11:20.

41. Β' Κορ. 10:1.

42. Σ.τ.Μ.: Ό διαβόητος Ιγνάτιος Λογιόλα (1491-1556) "ίδρυσε ιό τάγμα του ιό 1539. Συνέγραψε τά μυστικιστικά έργα Πνευματικό ημερολόγιο καί Πνευματικές ασκήσεις. Από ιούς παπικούς τιμάται ώς άγιος (31 Ιουλίου).

43. Βλ. Άββά Ισαάκ του Σύρου, δ.π., ΠΕ', 18.

44. Ψαλμ. 50:18.

45. Ψαλμ. 50:19.

46. Πρβλ. Ψαλμ. 50:20.

47. Ψαλμ. 50:21.

48. Ματθ. 4:17.

49. Ματθ. 9:13.

50. Μστθ. 9:12.

51. Περί αγάπης λόγος, 16.

52. Βλ. Άββα Ισαάκ του Συρου, Επιστολή Δ', Προς τόν δσίον πατέρα Συμεώνην τόν θαυματουργόν, 38.

53. Σ.τ.Μ.: Σαρκικός Λέγεται ό άνθρωπος εκείνος πού δουλεύει στά πάθη καί στην αμαρτία (σαρκική ζωή), ψυχικός εκείνος που αποφεύγει τόσο τήν αμαρτία όσο καί τους κόπους της αρετής (ψυχική ζωή) καί πνευματικός εκείνος πού τηρεί τίς εντολές του Θεου καί αγωνίζεται εναντίον των παθών καί της αμαρτίας (πνευματική ζωή). Αντίστοιχα είναι τά σαρκικά, ψυχικά καί πνευματικά αισθήματα, γιά τά όποια κάνει έδώ Λόγο ό άγιος Ιγνάτιος (βλ. Ρωμ. 8:1-17. Α' Κορ. 2:14,3:3. Ιούδα 19. "Οσίου Νικήτα Στηθάτου, Δευτέρα φυσικών κεφαλαίων έκατοντάς περί της του νοός καθάρσεως, γ'-ζ').

54. Σ.τ.Μ.: «Γνώμη», δπως φαίνεται άπό τή συνέχεια, ό άγιος Ιγνάτιος

ονομάζει τήν εμπιστοσύνη του άνθρωπου στην κρίση του καί τόν λογισμό

ίου, καθώς καί τό νά έχει, άπό οίηση, μεγάλη ιδέα γιά τόν εαυτό του.

55. Βλ. Όσίου Γρηγορίου του ΣιναΤτου, Κεφάλαια πάνυ ωφέλιμα ΡΛΖ',

ρη', ρκη'• Όσίου Ιωάννου του Καρπαθίου, δ.π., μθ'.

56. Κολ. 2:18.

57. Βλ. Ίω. 8:44.

58. Βλ. Μαίθ. 7:16• 12:33.

59. Βλ. Έβρ. 5:14.

60. Ήσ. 14:13-15.

61 Άποκ. 3:17.

62. Βλ. 'Αποκ. 3:18.

63. Βλ. Όμιλίαι Πνευματικοί, Ζ', 4.

64. Β" Κορ. 1:8-9.

65. Α' Κορ. 4:7.

66. Βλ. Μαίθ. 5:3.

67. Β' Κορ. 10:5.

68. Βλ. Θωμά Κεμπησίου, Ή μίμηση του Χριστού, Βι6λ. Β', κεφ. η'.

69. "Ο.π., βιβλ. Γ, κεφ. α'.

70. "Ο.π., βιβλ. Γ, κεφ. β'.

71. Βλ. Β'Τιμ. 3:8.

72. Πρβλ. Λουκ. 18:7.

73. Βλ. Άββα Ισαάκ του Συρου, Λόγοι Ασκητικοί, ΠΕ', 23γ.

74. Βλ. Μαίθ. 9:17.

75. Βλ. Λουκ. 18:11.

76. Ή Μίμηση, δταν εμφανίστηκε, καταδικάστηκε ακόμα καί άπό τή Λατινική Εκκλησία. Καταδιώχθηκε, μάλιστα, άηό τήν Ιερά Εξέταση. Ή δίωξη διακόπηκε αργότερα και μεταβλήθηκε σε υπεράσπιση, δταν οί παπικοί διαπίστωσαν δτι τό Βιβλίο αυτό τους χρησίμευε ώς ενα καλό δπλο στην προπαγάνδα τους μεταξύ τών ανθρώπων πού δεν αντιλαμβάνονταν ορθά τόν Χριστιανισμό καί διατηρούσαν μ' αυτόν επιφανειακή σχέση. Λέγοντας παπική προπαγάνδα εννοούμε τή διάδοση πις απόψεως εκείνης τήν οποία ό πάπας θέλει νά επιβάλει στην ανθρωπότητα γιά τόν εαυτό του καί ή οποία στοχεύει στην αποδοχή τής υπέρτατης, αυταρχικής καί απεριόριστης εξουσίας του πάνω στον κόσμο. Ή προπαγάνδα, στρέφοντας τό ενδιαφέρον της αποκλειστικά σίόν στόχο, πολύ μίκρή σημασία δίνει στην ποιότητα τής διδασκαλίας ιης. Έτσι, άν ό στόχος επιτυγχάνεται, δέχεται τά πάντα, ακόμα καί πίστη στον Χριστό δίχως εγκατάλειψη τής ειδωλολατρίας.

77. Βλ. Γαλ. 5:24.

78. Ή ενθουσιώδης αύτη γνώμη διατυπώθηκε στή γαλλική γλώσσα, πού είναι κατάλληλη γιά τή θεατρική σκηνή!

79. Σ.τ.Μ.: Ή Μαρία ντε Ραμπουτεν-Σαντάλ, μαρκησία ντέ Σεβινιέ (Marie de Rabutin-Chantal, marquise de Sevigne), Γαλλίδα συγγραφέας (1626-1696), είναι γνωστή κυρίως γιά τίς περίφημες επιστολές της προς τήν κόρη της, οι όποιες θέλγουν μέ τήν απλότητα καί τή φυσικότητα τους. Σ' αυτές μιλάει γιά προσωπικές καί οικογενειακές υποθέσεις της, προπάντων δμως γιά τήν κοινωνία, τόν στρατό καί τή Βασιλική Αυλή, παρέχοντας εναργή καί ενδιαφέρουσα εικόνα των ηθών καί των εθίμων τής εποχής της. Ή πρώτη έκδοση τών επιστολών έγινε τό 1726 καί ή πλήρης τό 1873.

80. Σ.τ.Μ.: Ό Ιωάννης Ρακίνας (Jean Racine), Γάλλος δραματικός ποιητής (1639-1699), που επονομάζεται πρεσβύτερος γιά νά διακρίνεται άπό τόν γιό του Λουδοβίκο, τόν ποιητή Ρακίνα τόν νεότερο (1692-1763), άπό τό 1664 ώς τό 1677 έγραψε τραγωδίες τίς όποιες ή κριτική καί ή κοινή γνώμη τής εποχής του θεώρησαν αριστουργηματικές (Θηβαίδα, "Αλέξανδρος, Ανδρομάχη, Βρετανικός, Βερενίκη, Βαγιαζήτ, Ιφιγένεια, Φαίδρα). Σ' αυτές αναλύει τά ανθρώπινα πάθη μέ τρόπο απαράμιλλα λεπτό, μέ γλώσσα πλούσια καί εκφραστική, μέ Οφος υψηλό αλλά καί φυσικό. Τέλος, τό 1689 έγραψε τήν 'Εσθήρ καίτό 1691 τήν Άθαλία, οχι τόσο ως έργα θεατρικά δσοώς μεγάλα θρησκευτικά ποιήματα, κατάλληλα νά απαγγέλλονται καί νά ψάλλονται.

81. Σ.τ.Μ.: Πρόκειται γιά ιόν όσιο Λεωνίδα τής Όπιινα (1768-1841).

82. Όσιου Συμεών τοϋ Νέου Θεολόγου, Περί των τριών τρόπων της προσευχής λόγος - Περί τοϋ δευτέρου τρόπου.

83. ΒΛ. Γέροντος Βασιλείου τοϋ Μερλοπολιάνι, Εισαγωγή ή Προπαρασκευή...